مسئولان در بخش های گوناگون، نوآوری، خلاقیت و ابتکار در روشها را وظیفه خود بدانند -رهبر معظم انقلاب   
۱۳۹۵ پنج شنبه ۳۰ دي -اِلخَميس ٢٠ ربيع الثاني ١٤٣٨ - Thursday january 2017
نقشه وب سایت   تماس با ما  جستجو در وب سایت  ورود به صفحه اصلی
  بازدید ها :  743   بازدید    تاریخ درج مطلب  19/1/1394    
 
 
پژوهشی در تاریخچه مطبوعات اردبیل 1
 

علاقه مندی به کارهای فرهنگی در اردبیل دارای سابقه طولانی است و این شهر ملقّب به دارالارشاد از اولین شهر های ایرانی است که دارای چاپ خانه و روزنامه بوده است، چه بنا به نوشته  دایرة المعارف فارسی مصاحب، اردبیل در ردیف تهران، تبریز، اصفهان، شیراز، مشهد، رشت و ارومیه از جمله شهر های ده گانه ای است که زودتر از شهرهای دیگر چاپخانه در آن ها تأسیس شده است، یعنی در ایّامی که شهرهایی نظیر کرمانشاه، کرمان، همدان، کاشان، قزوین و ساری فاقد چاپخانه بوده اند.

 

 

 

اولین چاپخانه اردبیل به نام "مطبعه احمدیّه" در اواخر سلطنت مظفرالدین شاه در سال 1323 هجری قمری توسط جد خانواده نیّر احمدی یعنی " آقا سید احمد" در سرای "حاجی رحیم" تأسیس شد. وجود این چاپخانه  سنگی عامل مهمی در فعالیت های فرهنگی شهر شد که مهم ترین آن چاپ روزنامه ای به نام "برگ سبز" در اوایل سال 1326 هجری قمری یعنی در 89 سال پیش از روزگار ماست. روزگاری که خیلی ازشهرهای ایران فاقد روزنامه بودند.

واقعاً جای بسی تأسف است که شهری با این سابقه درخشان فرهنگی، در زمان ما از لحاظ مطبوعات ترقّی معکوس کرده و تا چند ماه قبل فاقد حتی یک روزنامه محلی بود و با وجود مرکز استان بودن آگهی های مورد نیاز مردم آن در روزنامه های محلی شهرهای استان دیگر مثلاً شهر مراغه، که در حال حاضر دارای 4 عنوان روزنامه محلی است، درج می شد، روزنامه هایی که شاید در اردبیل یک نفر هم خواننده نداشته باشند.

منطق صحیح حکم می کند شهری که امروزه مرکز استان و دارای چند دانشگاه است نه تنها یک عنوان بلکه باید دارای چندین عنوان روزنامه محلی باشد و حتی شهرهای دیگر استان نیز در صورت همت و پشتکار و علاقه مردم آن ها روزنامه محلی خودشان را داشته باشند. به ظنّ قوی بسیاری از همشهری های گرامی از این که شاهد افول ستاره مطبوعات در آسمان فرهنگ و علم و ادب شهر خود هستند متأسف اند، ستاره ای که نزدیک به یک قرن پیش طلوع کرد و سال های متمادی درخشش خوبی داشت.

در این مقاله نگاهی خواهیم داشت به پرونده ی مطبوعات اردبیل؛ باشد که این امر باعث به جریان افتادن این پرونده راکد شده و مانع مختومه و بایگانی شدن دايمی آن شود. دو انگیزه مهم دیگر نیز باعث تهیّه این مقاله است اوّل اینکه در این اواخر علاقه زیادی به معرفی روزنامه های قدیم اردبیل و چاپ کلیشه هایی از آنها ابراز شده است.

انگیزه ی دوم که مهم تر است، نبودن یک تاریخچه دقیق و کامل از جراید شهرمان است و هیچ یک از کتاب های متعددی که درباره تاریخ مطبوعات در این کشور انتشار یافته است، جراید اردبیل را به طور کامل معرفی نکرده اند و تنها از پنج یا شش عنوان روزنامه و یا حتی کمتر نام برده اند، علاوه بر این مشخصاتی را هم که در شناسنامه هر یک از جراید اردبیل نوشته اند دقیق نبوده و اشتباهات و نادرستی ها ی فاحشی در آنها به چشم می خورد که در سطور آینده به آنها اشاره خواهد شد. بعد از این مقدمه می پردازیم به معرفی اولین روزنامه ی اردبیل:

 

روزنامه اتفاق یا روزنامه ی برگ سبز:

در صفحه 227 از جلد سوم کتاب اردبیل در گذرگاه تاریخ، آقای بابا صفری می نویسد: "اولین نشریه ای که به صورت روزنامه در اردبیل منتشر شده جریده " اتفاق" نام داشته است که مقارن با آغاز نهضت مشروطیت ایران، به همت تنی چند از آزادی خواهان در این ولایت نشر می گشته است". و نیز در صفحه 192 جلد اول همان کتاب آمده است که روزنامه مزبور از طرف حزب "اتفاق" منتشر می شده است.

واقعیت این است که با تحقیقاتی که تا امروز انجام یافته هیچ گونه اطلاعی در مورد نام و نشان نویسندگان و ناشرین آن روزنامه به دست نیامده و هیچ نسخه ای نیز از آن تا امروز پیدا نشده است. اگر چنین روزنامه ای وجود داشته احتمالاً بعد از تأسیس چاپخانه در شهر یعنی بعد از سال 1323 قمری بوده است.

اشاره به این نکته ضروری است که در آغاز نهضت مشروطیت در بیشتر شهرهای ایران، ازجمله اردبیل، دو حزب به نام های "اتحاد" و "اتفاق" فعالیت داشته اند و در بعضی شهرها روزنامه ای هم منتشر می کرده اند. مثلاً در شهرهای تبریز (1324 قمری) تهران (1325 قمری) و یزد (1328 قمری) روزنامه « اتحاد» و در شهرهای اراک (1326 قمری) ارومیه (1289شمسی) و رشت (1290 شمسی) روزنامه "اتفاق" انتشار می یافته است، لذا احتمال داده شده که در اردبیل هم روزنامه ای به نام "اتفاق" چاپ می شده است.

احتمال دیگر هم این است که اولین روزنامه اردبیل روزنامه "برگ سبز" باشد که عبارت "اتحاد" را در سرلوحه خود چاپ می کرده است و همین امر باعث شده که بعضی ها به اشتباه "برگ سبز" را به نام "اتفاق" بشناسد. در هر حال بر عهده محققین است که روشن سازند اولین روزنامه  اردبیل "اتفاق" است یا "برگ سبز" و یا اصلاً این دو، در حقیقت یک روزنامه واحد بوده اند.

روزنامه برگ سبز:

قدیمی ترین روزنامه اردبیل که در کتاب های مربوط به مطبوعات از آن نام برده شده است روزنامه برگ سبز است که در دوران سلطنت محمد علی شاه قاجار منتشر می شده است. در لغت نامه دهخدا (ج16 - ص387) در مبحث جریده نگاری از این روزنامه اسم برده شده و چنین آمده که این جریده به مدیریت فضل الله شیخ الاسلام زاده در 1326 هجری قمری در اردبیل هر پانزده روز منتشر می شده است. ادوارد براون (1826 - 1926) مستشرق معروف و طبیب انگلیسی که سهم عمده ای در شناسانیدن ایران و ادبیات آن به اروپاییان دارد در صفحه 55 کتاب "جراید و اشعار ایران جدید" مدیر و نویسنده روزنامه برگ سبز را آقا میر احمد ضبط کرده و می نویسد:

"من نمرات 12، 10، 9، 7، 4 این روزنامه را در دست دارم" بنا به نوشته براون شماره اول برگ سبز در تاریخ 27 ربیع الثانی 1326 قمری منتشر شده است. هر شماره روزنامه در چهار صفحه با چاپ سنگی و به خط نسخ بوده است. خوش بختانه اخیراً شماره دوم این روزنامه را آقای رحمت حبیب الهی در اختیار نگارنده این سطور قرار داده اند و مرحوم حسن جودت (در روزنامه جودت) در شماره 944 مورخه 17 مرداد 1319 می نویسد که پس از 14 سال تجسس و زحمت برای به دست آوردن نسخه ای از برگ سبز، در مسافرتی که در تیر ماه برای تفرّج و آب تنی به آب های گرم سرعین داشته بر حصب تصادف در مصاحبتی که با آقای سید حسین مرتضوی تاجر تنباکو داشته از وجود این نسخه در نزد ایشان باخبر شده است و پس از أخذ این نسخه از تاجر مزبور، هر صفحه آن را با ابراز خوش حالی فراوان در چهار شماره متوالی روزنامه جودت به عنوان سوغات سرعین به نظر علاقه مندان فرهنگ اردبیل رسانده است.

آقای جودت هم می نویسد که این روزنامه در اوایل انقلاب مشروطه از طرف جمعیتی به نام "انجمن اتحاد ترقی" در اردبیل منتشر می شده است. سر لوحه شماره دوم تاریخ انتشار این شماره را 28 ربیع المولود 1326 نشان می دهد و قید می کند "عجالتاً هفته ای دو بار طبع می شود"، که معلوم می شود ادوارد براون در ذکر تاریخ تأسیس و فاصله انتشار شماره ها و مدیر آن دچار اشتباه شده است و بعدها این اشتباه به محققان دیگر نیز انتقال یافته است.

به طوری که ملاحظه می شود سر لوحه روزنامه در وسط دارای نشان شیر و خورشید است. مدیر آن میرزا فضل الله شیخ الاسلام زاده، محل توزیع آن کاروانسرای حاج شیخ الاسلام زاده (احتمالاً همان سرای حاج رحیم که آقاب بابا صفری نوشته است)، عنوان تلگرافی آن "جریده برگ سبز"، قیمت تک شماره آن در اردبیل دو شاهی و در دیگر شهرهای ایران سه شاهی بوده است.

جالب این که از سر لوحه چنین بر می آید که این روزنامه در خارج از کشور نیز خوانندگانی داشته به طوری که آبونه سالیانه آن که شامل صد نسخه بوده در کشور روسیه 4 منات، در کشور عثمانی 40 قروش و در کشورهای اروپایی 10 فرانک قید شده است. شعار روزنامه عبارت بوده است از "اتحاد" و "اتفاق"و بیت معروف:

برگ سبزی است تحفه درویش

چه کند بینوا همین دارد

را نیز بین کلمات "اتحاد" و "اتفاق" در سر لوحه خود چاپ می کرده است. و باز ملاحظه می شود که این روزنامه خود را آزاد دانسته و از جمله مندرجات آن یکی هم انعکاس خلاصه مذکرات انجمن مقدس ولایتی بوده است. به نظر می رسد اشتباهی که در مورد اسم مدیر مجله پیش آمده ناشی از چاپ این روزنامه در چاپخانه احمدیّه متعلق به آقا میر احمد باشد.

روش این روزنامه سیاسی، ادبی و انتقادی بوده است. از جمله نویسندگان روزنامه برگ سبز مرحوم میرزا عبدالحسین خان مستوفی (پدر مرحوم حسن مستوفی دادیار اسبق دیوان عالی کشور) و مرحوم میرزا محمد علی خان مدیر مدرسه ی شرافت بوده اند.متاسفانه استقرار استبداد صغیر و تعقیب و شکنجه ی آزادی خواهان به وسیله ی عمال محمد علی شاه مانع ادامه ی انتشار مستقر آن شده و حتی میرزا محمد علی خان مدیر مدرسه شرافت بوده اند .

متأسفانه استقرار استبداد صغیر و تعقیب و شکنجه آزادیخواهان به وسیله عمّال محمد علی شاه مانع ادامه انتشار مستمر آن شده و حتی میرزا محمد علی خان عنوان بابی گری یافته و در مقابل حمام «پیر» به قتل می رسد. در کتاب شناسنامه مطبوعات ایران نوشته « مسعود برزین»، روزنامه برگ سبز به عنوان دو هفته نامه سیاسی که در سال1287 شمسی مطابق 1908 میلادی و برابر با 1326 قمری به مدیریت آقا میراحمد و فضل الله شیخ الاسلام زاده در اردبیل منتشر می شده معرفی شده است و در کتاب تاریخ جراید و مطبوعات ایران تألیف محمد- صدر هاشمی این روزنامه معرفی شده است.

بعد از روزنامه برگ سبز که تنها روزنامه اردبیل در دوران قاجار است تا سال 1306 شمسی یعنی نزدیک به بیست سال در اردبیل روزنامه ای منتشر نمی شده است. در این فاصله البته خبر نامه ها و شب نامه های مختلف دست نوشته پخش می شده اند.

صدای اردبیل:

در بهمن ماه 1298 در دوران سلطنت احمد شاه به پیشنهاد کار گذار اردبیل برای انتشار روزنامه ای با نام "صدای اردبیل" به مدیریت میرزا ابراهیم خان اعزاز السلطان اقداماتی انجام می گیرد تا روز عید نوروز 1299 اولین شماره آن توزیع شود. ولی متأسفانه میرزا حسن خان وثوق الدّوله رییس الوزراء (عاقد قرار داد معروف 1919) با عنوان این مطلب که "وضعیات آن صفهات (اردبیل) فعلاً اقتضای این اقدام را ندارند"، اجازه نمی دهد صدای اردبیل به گوش کسی برسد و مانع انتشار آن می شود. (برای آگاهی بیشتر به شماره پیاپی 12- 1 ج 3 مجله تماشای زندگی رجوع کنید).

روزنامه ی جودت:

روزنامه "جودت" که برای مردم اردبیل نامی است آشنا، در تاریخ جراید اردبیل از حیاط بیست ساله ای برخوردار است. این روزنامه از اوایل سلطنت رضا شاه تا سالهای اول سلطنت محمد رضا شاه روزنامه منحصر به فرد اردبیل بوده است. اولین شماره آن 16 مرداد  1306 و آخرین شماره آن در آذر ماه 1325 منتشر شده است.صاحب امتیاز آن شادروان غلام حسین حبیب الهی، مدیر مسؤل آن مرحوم حسن جودت، سردبیر آن مرحوم نصرت الهی و صفحه بند و فورم بند آن آقای رحمت حبیب الهی بوده اند که همگی از فرزندان حاج محمد حسین حبیب الهی هستند.

امتیاز روزنامه به تاریخ 13 تیر ماه 1306 از سوی اداره انطباعات وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه صادر شده است که تصویر آن را ملاحظه می فرمایید. لغتنامه دهخدا از این روزنامه نیز اسم برده و می نویسد که به مدیریت حسن فرزند حاج محمد حسین اردبیلی در سال 1306 انتشار یافته است. کتاب تاریخ جراید و مجلات ایران تألیف محمد صدر هاشمی (صفحه 178  جلد دوم) به اشتباه صدور امتیاز آن را به تاریخ سوم خرداد 1306 و به نام حسن آقا فرزند حاج محمد حسین تاجر اردبیلی قید کرده است.

مسعود برزین در کتاب شناسنامه مطبوعات ایران می نویسد که روزنامه جودت روزنامه خبری بوده و با دو شماره در هفته که در دو دوره با فاصله انتشار یافته است. در دوره اول به امتیاز حسن جودت و در دوره دوم به امتیاز غلام حسین حبیب الهی و سر دبیری حسن جودت عضو جبهه آزادی. اشتباه دیگر مسعود برزین درباره طول مدت انتشار است به این معنی که انتشار آن را ازسال 1306 تا 1321 نوشته است. در کتاب های "فهرست روزنامه های فارسی(فرف)"، و "مجله مؤسسه انگلیسی مطالعات ایران(سات)" و "مطبوعات ایران از 1320 تا 1326 (عات)" نیز از روزنامه جودت نام برده شده است.

آقای رحمت حبیب الهی در یاد داشتی که برای نگارنده ارسال داشته از مرحومین حجت الاسلام مجتهد عرب باغی، حجت الاسلام عبد الحمید علومی صادقی، احمد مستوفی زاده خلیل خزان و شکوری آستارایی به عنوان کسانی که در روزنامه جودت مقاله می نوشته اند، اسم برده است.

مقالات فکاهی و انتقادی آن نیز به قلم احمد آقا صدر با نام مستعار مرحبا بوده است. شعرای خوش ذوق محلی از جمله یوسف ضیاء معروف به دلخون، زین العابدین ادیب، شیخ کریم مؤذن، جلیل شیوایی، شارق خلخالی، گلشن، خلیل خزان و بهجت خامه یار نیز سروده های خود را در این روزنامه به چاپ می رساندند.

روزنامه جودت در چاپ خانه جودت با مقداری حروف سربی که در سال 1305 شمسی از تبریز خریداری و در زمستان همان سال به اردبیل آورده شده و در ابتدا در ضلع شرقی مسجد سرچشمه نصب شده بود، چاپ می شده است.

آقای حبیب الهی می نویسد که این روزنامه هفتگی بوده، آبونمان آن سالانه 12 قِران و قیمت تک شماره آن سه شاهی بوده که توسط فردی به نام اسداله منادی توزیع می شده است. حدود 100 شماره از اولین شماره های این روزنامه در بایگانی آقای حبیب الله موجود است. این روزنامه از اواخر سال 1324 تا تعطیل آن در آذر ماه 1325 به زبان ترکی انتشار می یافته ولی مطالبی هم به زبان فارسی در آن چاپ می شده است.

در این دوره روزنامه هفته ای دو بار در روزهای دوشنبه و پنجشنبه منتشر می شده و تک شماره آن به قیمت یک قِران به فروش می رفته و آبونه سالیانه آن 200 قِران بوده است. در مدتی نزدیک به بیست سال 1600 شماره از این روزنامه منتشر شده است. که از نظر تعداد شماره های منتشر شده در بین تمام روزنامه های اردبیل مقام اول را به خود اختصاص داده است.

روزنامه جودت با قرائتخانه و کتاب فروشی وتئاتر و چاپ خانه وابسته به مجمع سعادت بوده است.

نویسنده: دکتر جواد وهاب زاده

منبع: سایت دارالارشاد اردبیل

 

 

 

 

اين مقاله تا چه اندازه براي شما مفيد بوده است؟

 12345 
ضعيفعالي
توضیحات شما . (اختياري)

ميانگين آرا :5.0 از 5 امتياز است.


12345
1 : تعداد کل آرا ارسال شده
-1 76738 -1 -1

گردشگری در استان
مراکز علمی و دانشگاه ها
مشاهیر استان
آداب و رسوم استان
مساجد و عبادتگاه های استان
معرفی شهرستان ها
اردبیل شناسی
  
 
ارسال به دوستان


در صورتی که مایلید دوستان شما نیز از این مطلب استفاده کنند , کافیست نام و آدرس ایمیل خود و دوست خود  را وارد نموده تا این مطلب به دوستتان ارسال شود.
 




 
صفحه اصلی | اخبار و رویداد ها | مجموعه مطالب | اردبیل شناسی | صدرا | مسابقات | تماس با ما
Copyright 2009 Tebyan Branch Of Ardebil Province. All rights reserved.
Web Design : WebHouse