مسئولان در بخش های گوناگون، نوآوری، خلاقیت و ابتکار در روشها را وظیفه خود بدانند -رهبر معظم انقلاب   
۱۳۹۶ جمعه ۴ فروردين -اِجُّمعَة ٢٥ جمادي الثانيه ١٤٣٨ - Friday March 2017
نقشه وب سایت   تماس با ما  جستجو در وب سایت  ورود به صفحه اصلی
  بازدید ها :  1014   بازدید    تاریخ درج مطلب  21/12/1393    
 
 
اشارتی به زندگی، فضایل و آثار مولانا احمد بن محمد، مقدّس اردبیلی
 

یکی از مشاهیر و مفاخر جهان علم و دین که شایسته بسی تجلیل و بزرگداشت است و در عین حال به پیش اهل نظر و خرد، کمالات و فضایلش مافوق مدح و مستغنی از تعریف است شیخ احمد بن محمد محقق اردبیلی مشهور به مقدّس اردبیلی است که گذشته از فضایل و خصایص عالیه انسانی و الهی، از مفاخر علمای امامیّه و از مشاهیر و محققّان بزرگ عصر خویش، و به تصریح بسیاری از متقدّمین و متأخّرین، از أعاظم علمای اسلام در مذهب تشیع، مشهور به تقوا و ورع و معروف به تقدّس و علم و معرفت بوده و از أولیاء الله به شمار می رفته است.

 

 

 

زادگاه، تاریخ تولد و وفات

به تصریح برخی کتب شرح حال و تذکره، اصل وی از شهر اردبیل بوده تولدش در آنجا اتفاق افتاده است(1). نگارنده کتاب "اردبیل در گذرگاه تاریخ" او را از اهالی اهل قریه نیار، واقع در دو کیلومتری شرق اردبیل شناخته است. سال تولد مقدّس به دقت ضبط نشده است ولی واضح است که وی در قرن دهم هجری می زیسته است. در تاریخ وفات مقدّس اختلافی نیست و در تمامی تذکره ها وفات وی در ماه صفر سال 993 هجری قمری در نجف اشرف ذکر شده است. مقبره وی در ایوان طلای بارگاه حضرت علی(ع) مشهور است.

فضایل و مکارم و کرامات

به نوشته تمامی تذکره ها و کتب و رسایلی که درباره وی سخن گفته اند؛ در زهد و ورع و تقوا و فضیلت مشهورترین فرد روزگار، و در جلالت و دیانت و نجابت و امانت یگانه عصر خویش بوده است. چنانکه علامه مجلسی در بحار الأنوار می نویسد:

" محقق اردبیلی در ورع و تقوا و زهد و فضل به آخرین درجه رسیده و در علمای متقدّمین و متأخّرین مانند او را نشنیده ام". خوانساری می نویسد: "در حسن خلق مانند پیامبر اسلام(ص) و در شجاعت مانند علی(ع) و در سخاوت مانند حاتم طایی ضرب المثل است". (2)

دیدار با امام زمان(عج)

در مورد دیدار مقدّس با امام زمان(عج) مطالب فراوانی در کتاب ها آمده است. صاحب منتهی المقال نوشته است که «هو الذی کان یتشرف حضور امامه و امام زمانه و ..». همچنین به نقل علامه مجلسی در بحار الأنوار از جمله کسانی بوده که به دیدار ولی عصر(عج) موفق و مفتخر شده و با امام (عج) تکلّم نموده است.

درباره تشرّف مقدّس به خدمت امام زمان (عج) و گفتگو با حضرت أمیر(ع) در أنوار النعمانیه، بحار الأنوار، روضات النجات و کتاب های دیگر مطالب فراوانی نقل شده است. خوانندگان محترم می توانند برای کسب اطلاعات بیشتر به جلد اول کتاب مقدّس اردبیل و دانشمندان و کتاب مقدّس اردبیلی تندیس پارسایی مراجعه کنند.

تواضع و فروتنی

از غایت زهد وی نقل شده که در ایام زیارتی که عازم زیارت کربلا بوده مصادف می شود با زوّاری که اردبیلی را نمی شناخته است. زوّار از لباس و وضع اردبیلی گمان می کند که وی از أواسط النّاس است و دستور می دهد که لباس او را بشوید.

اردبیلی بدون آنکه ذرّه ای اظهار ناراحتی کند مباشر شستن لباس او می شود. بعد از شستن وقتی می خواهد لباس را تحویل دهد، زوّار وی را شناخته پوزش می طلبد و مردم نیز زوّار را ملامت می کنند. مرحوم اردبیلی مردم را از ملامت منع می کند و می گوید: حقوق برادران مؤمن بیش از شستن لباس است. (3)

عاطفه و احساس

در قصص العلماء آمده است که: مقدّس اردبیلی حیوانی داشته است که با آن به کربلا و سامرا می رفت و هرگز آن را تازیانه نمی زد و برای رعایت حال حیوان نیمی از راه را بر آن سوار می شد و نصف دیگر را پیاده می رفت و هر وقت آن حیوان میل به چریدن می کرد او را منع نمی نمود.(4)

علم و دانش

مقدّس اردبیلی در طول حیات خود خدمات علمی فراوانی به جهان اسلام نمود و تألیفات ارزشمندی از خود به جای گذاشت. عقاید فقهی وی همواره مورد توجه علماء بوده بطوریکه فقیه بزرگ و محقق ژرف اندیش شیخ مرتضی انصاری در کتاب " مکاسب " از نظرات مقدّس بهره جسته است و در جای جای آن به آرای وی إستناد نموده است.(5)

در اغلب تذکره ها و نوشته ها از وی به عنوان متکلّم فقیه و دانشمندی عظیم الشأن و بلند مرتبه یاد شده است. وی در نجف اشرف و شیراز درس خوانده است و به عالی ترین مقام فقاهت روز در عالم تشیّع رسیده و ریاست حوزه علمیه نجف را به عهده گرفته است و در فقه و کلام یگانه عصر خود به شمار می آمده است.  محققّ  شوشتری در کتاب فقهی خود، مقاییس می نویسد:

از آن جمله اطلاق می شود اردبیلی به "شیخ أکمل و أفضل و أعلم و فقیه و مفسّر و متکلّم و متبحر و عظیم الشأن، واضح البرهان، حلّال مشکلات افکار و دقایق انظار، چنان افکار و انظاری که کسی پیرامون آن نگردید و مخصوص به فضایل و مزایای باطنی و ظاهری علمی و عملی، در شأن آن بزرگوار اذهان مردم متحیّر و قلم اساتید علمای اعیان کوتاه، چنان شخصی که مؤید است مِن عند الله به ألطاف جلّی و خفی مولی أحمد بن محمد اردبیلی غروری نجفی"

مقدّس اردبیلی و شعر و ادب

مقدّس اردبیلی در شعر و ادب نیز صاحب نظر و دارای ذوق و قریحه بوده است. با نیم نگاهی به ابیات زیر که منسوب به اوست، در می یابیم که وی با عرفان و معرفتی عمیق به مسائل حیات می نگرد و رسیدن به کمال و عرفان را هدف نهایی حیات و عشق و درد را جوهره هستی می داند:

ز تنم نمانده مویی که دو صد شرر ندارد

خبری ز سوز حالم دل بی خبر ندارد

شرر است باد عشقی که دمد ز نخل ایمن

شجر نیاز عاشق به جز این ثمر ندارد

مده از خمار بیمم که من از ألست مستم

می کهنه ی رفیقان غم دردسر ندارد

نفسی ز نفس بگسل نفسی بر آر از دل

همه گر دعا شود لب به خدا اثر ندارد

او در شعرش فریاد بر می آورد که تن نحیف او مویی نیست که صدها ناله و شرر نداشته باشد و با این حال دل های بی خبر را غافل از سوز دل و درد عشق خود می داند. (بیت اول)

در نظر وی عشق حقیقی ایمان نخلی است که برگ های آن به جای باد خنک شرر و آتش می دمد و عشق عاشق نتیجه ای جز سوختن در آتش محبّت و معرفت ندارد. (بیت دوم)

او نیز مانند حافظ و مولوی و عطار و ... از کلمات سمبولیک چون می، خماری و مستی مدد جسته، احساسات مملو از ایمان و بینش عمیق عرفانی خود را آشکار می سازد. او خود را مست می ألست می خواند و از خماری می کهنه حریفان بیم دردسر ندارد چرا که خود مست می ألست است و از دیرینه، خاک جان خود را با شراب عشق سرشته است بدیهی است که در اینجا "می" رنگ عرفانی دارد چنانکه در اشعار مولوی و حافظ و ... نیز شاهد واژه هایی از این دست هستیم. (بیت سوم)

مقدّس انسان ها را وعظ می کند و با کلمات آکنده از صمیمیّت و سادگی می گوید که ای انسان لحظه ای از نفس و امیال حیوانی خود جدا شو و از دل خویش نَفَس بلکه آتشی بر آور و به قول حافظ: عاشق شو (عاشق شو ار نه روزی کار جهان بر آید) که عبادتِ بدون سوز و عشق هر اندازه که زیاد باشد در برابر معبود (خدا) بسیار ناچیز است.

او می گوید در کار عشق آنچه مطلوب است آتشی است که از "دل" بر می خیزد نه کلمات و دعاهایی که از "لب" می ریزد. در اندیشه عرفانی مقدّس که خصوصیت "فرا ایدئولوژی" و "فرا مذهبی" نیز دارد آنچه مهم است "عبادت عاشقانه" و "عاشقانه بودن راز و نیاز " است نه کثرت دعا و عبادت. (بیت چهارم)

در پایان این بخش ابیاتی از اشعار ترکی آن بزرگوار را که در تقسیم موجودات جهان به جوهرهای پنجگانه و اعراض نهگانه است، به نظرتان می رسانم:

هر نه موجودات نفس الامرده وار ای عزیز

ایکی اصله جمله سی برهان ایله مقسوم اولور

بیریسی واجب دی اونون، داهی ممکن اول بیری

لیک واجب بیردی و ممکن ایکی مفهوم اولور

بیرینه جوهر دیللر اول بیری عرض اولار

داهی جوهر منقسم بئش اسمیله موسوم اولور

یری عقل و بیری جسم و بیریسی جسم اونلارین

داهی صورتده هیولار هر بیری معلوم اولور

پس عرض دئدیکلری عقلیله دوققّوز قسم دیر

جمله سی ترتیب له بو نظمده منظوم اواور

کئیف دیللر مطلقا هر عیب و الوان جنسینه

کمّ دیللر هر نه کیم مقداردن مفهوم اولور

ایکی نسبت دیر "متی" و "أین" حاصل جسم اؤچؤن

که زمان ایله مکاندا ساییلن مفهوم اولور

وضع اول هیئات دیرکی شرکت اعضائیله

یاتماق و دورماق کیمی موجود اولور معدوم اولور

پس اضافت دیر بیری داهی عروض تسعه نین

که آتا ایله اوغول تک لازم و ملزوم اولور

یوخ ایدی بونلار تمامی وارایدی حق بی گمان

پس قدیم اولدور قالان موجود اولور معدوم اولور

مُلک اول هیئات دیر حاصل اولور کیم جسم اوچون

دون ایله قورشاق کیمی منقول اولور ملزوم اولور

طبق عقیده ارسطو و حکمای مشّاء، موجودات عالم (ممکنات) محدود و منحصر در ده مقوله اند که نُه مقوله عرَض و یک مقوله جوهر است. البته مقدّس جوهر را نیز به پنج صورت منقسم نموده است. مقولات عشر یا دهگانه عبارتند از: کیف، کم، فصل، انفصال، اضافه، مُلک، متی، وضع، أین، جوهر (6).

از اینجا معلوم می شود که مقدّس اردبیلی مشائی بوده و یا به حکمت ارسطویی توجه داشته است. البته در شعر مقدّس در تقسیم بندی موجودات عَرَض فعل و إنفصال نیامده است که ممکن است در نقل شعر یک یا چند بیت از قلم افتاده باشد. . (7)

آثار علمی و تألیفات مقدّس اردبیلی

آثار و تصنیفات مقدّس اردبیلی بطور کلّی موضوعات علوم فقه، کلام، اصول، تفسیر، بلاغت و فلسفه علیا را شامل می شود که بعضی به صورت کتاب و برخی به صورت رساله است و در ذیل به چند نمونه اشاره می کنیم:

1- مجمع الفائده: "مجمع الفائده و البرهان فی شرح الاذهان" کتابی است قطور و حجیم که از مشهورترین و عمیق ترین دایرة المعارف های فقه استدلالی تشیّع است و از منابع بسیار ارزشمند در فقه به شمار می رود. این کتاب شرح ارشاد علّامه حلّی است و قبلاً در دو جلد ضخیم به صورت چاپ سنگی نشر شده بود و در سال های اخیر به تصحیح چند تن از استادان حوزه در ده جلد به چاپ رسیده است.

2- زبدة البیان:  " زبدة البیان فی تفسیر آیات الاحکام" این کتاب یکی از کتب معتبر و مآخذ مهم مسائل دینی و فروعات فقهی است. در این کتاب علاوه بر استخراج فرع فقهی از آیات قرآن در ابواب مختلف، سعی شده است جهات و جنبه های ادبی و نحوی و علوم بلاغی آیات نیز بررسی و تحقیق شود. همین امر موجب دشواری و پیچیدگی کتاب شده است. (8) این کتاب در سال 1362 توسط دکتر سید جعفر سجّادی ترجمه و تلخیص شده است.

3- حدیقة الشیعه: این کتاب در دو جلد و به فارسی است. جلد اول آن که در اثبات نبوّت خاصه و احوالات نبی أکرم است به چاپ نرسیده است. جلد دوم کتاب در احوالات و حقانیت امامت علی (ع) و ائمه معصومین (ع) و همچنین طعن خلفای سه گانه است.

در این جلد همچنین در بخش زندگی امام صادق (ع) به مناسبت عصر جعفری و پیدایش و شیوع مذهب تصوّف فصل مفصلی به عقاید این مسلک و تقسیم بندی فرق آن اختصاص یافته است. (9)

مقدس اردبیلی در نگارش جلد دوم حدیقة الشیعه بیشتر بر دلایل عقلی تکیه می کند و هر گاه که بر دلایل نقلی نظر دارد بیشتر به مسلّمات و اقوال و منابع خود اهل تسنّن استناد می نماید. اینگونه سمت گیری مقدّس اردبیلی در قبال قضایا و شبهات مطرح شده، در واقع خود نوعی "حکمت جدلی" است که بر کل کتاب سایه افکنده است.

عده ای ازعلماء، خاصه جماعت صوفیه نسبت حدیقة الشیعه به مقدّس اردبیلی را تکذیب کرده اند و معصوم علیشاه نعمت اللّهی صاحب طوائق الحقائق قسمت بیشتری از جلد اول کتاب خود را به پاسخ گویی مطالب کتاب حدیقة الشیعه و اینکه این کتاب از مقدّس اردبیلی نیست، اختصاص داده است.

سید ابراهیم همدانی گفته است: آن مطاعن(مطاعن خلفای سه گانه) از مقدّس اردبیلی نیست و نیز مولانا محراب جیلانی هم منکر انتساب کتاب حدیقة الشیعه به مقدّس اردبیلی بوده است. (10) علّامه مجلسی، شیخ حر عاملی، محدّث نوری و دیگران نسبت حدیقة الشیعه به مقدّس اردبیلی را صحیح و مسلّم دانسته، تأیید نموده اند.

کتاب های إستیناس المصنویه، نجر المناقب و رساله های اصول الدین، الخراجیّه و حاشیه بر شرح تجدید و ... از دیگر تألیفات مقدّس اردبیلی است.

معاصرین مقدّس اردبیلی

مقدّس اردبیلی با میرزا محمد استر آبادی و شیخ بهایی معاصر بوده و از شاگردان بزرگ شهید ثانی مانند سید علی الصّائغ استفاده نموده است. علماء و فضلای بسیار مانند سید علی، صاحب مدارک(11) و شیخ حسن بن زین العابدین، صاحب معالم(12) و دیگران شاگردی او را نموده و از وی اجازه روایت داشته اند.

وی با شاه عباس و شاه طهماسب صفوی مکاتباتی داشته است. شاه عباس صفوی در آمدن مقدّس اردبیلی به ایران اصرار داشته و مقدّس اردبیلی نمی پذیرفته است. امتناع مقدس اردبیلی از آمدن به ایران موجب احیای حوزه نجف به عنوان مرکز دیگری در مقابل حوزه اصفهان گردید.

پی نوشت ها:

1- در "رعانة الارب" آمده است: " آذربایجانی، اردبیلی الاصل و الولادة " ص 366 چاپ دوم ج 5.

2- روضات الجنّات ج 2، ص 24.

3- روضات الجنّات ج 1ص 128، مستدرک الوسائل ج 3، ص 393، فوائد الرضویه ص 24، تاریخ اردبیل و دانشمندان ج 1.

4- قصص العلماء، ص 342.

5- مقدّس اردبیلی، تندیس پارسایی، ص30.

6- طبقه بندی علوم در تهران اسلامی نوشته سید محمد صادق سجّادی.

7- این اشعار از کتاب اردبیل و دانشمندان ج1 نقل شده است.

8- مقدمه ترجمه زبدة البیان، ترجمه دکتر سید جعفر سجّادی.

9- مقدمه حدیقة الشیعه و متن کتاب.

10- مقدمه حدیقة الشیعه.

11- شمس الدین محمد بن علی بن حسین بن أبی الحسن دختر زاده شهید ثانی.

12- ملقب به جمال الدین فرزند شهید ثانی از معروف ترین شاگردان مقدّس اردبیلی است کتاب معالم او هنوز در حوزه ها تدریس می شود

نویسنده: هاتف سیاه کوهیان

منبع: سایت دارالارشاد اردبیل

 

 

 

 

اين مقاله تا چه اندازه براي شما مفيد بوده است؟

 12345 
ضعيفعالي
توضیحات شما . (اختياري)

ميانگين آرا :3.7 از 5 امتياز است.


12345
6 : تعداد کل آرا ارسال شده
-1 75654 -1 -1

گردشگری در استان
مراکز علمی و دانشگاه ها
مشاهیر استان
آداب و رسوم استان
مساجد و عبادتگاه های استان
معرفی شهرستان ها
اردبیل شناسی
  
 
ارسال به دوستان


در صورتی که مایلید دوستان شما نیز از این مطلب استفاده کنند , کافیست نام و آدرس ایمیل خود و دوست خود  را وارد نموده تا این مطلب به دوستتان ارسال شود.
 




 
صفحه اصلی | اخبار و رویداد ها | مجموعه مطالب | اردبیل شناسی | صدرا | مسابقات | تماس با ما
Copyright 2009 Tebyan Branch Of Ardebil Province. All rights reserved.
Web Design : WebHouse