مسئولان در بخش های گوناگون، نوآوری، خلاقیت و ابتکار در روشها را وظیفه خود بدانند -رهبر معظم انقلاب   
۱۳۹۶ سه شنبه ۳۰ آبان -اِثَّلاثا ٢ ربيع الاول ١٤٣٩ - Tuesday November 2017
نقشه وب سایت   تماس با ما  جستجو در وب سایت  ورود به صفحه اصلی
  بازدید ها :  1441   بازدید    تاریخ درج مطلب  16/10/1393    
 
 
اردبیل در سفرنامه ها
 

سفر نامه و یادداشت و خاطرات جهانگردان و دیپلمات های خارجی درکشور های محل مأموریت آنها، تاریخ راستین ملت ها و سرزمینها را شامل میشوند و از نظر ارزش تاریخی بسیار مهم هستند. از آنجا که نویسندگان این قبیل سفر نامه ها و یادداشت ها معمولاً آزادانه و بدور از تطمیع تهدید و یا حبّو بغض به بررسی مسائل می پردازند، نوشته های آنها معمولاًعاری از تحریف و قلب وقایع است. لذا در همین راستا بخشی از سفرنامه اوژن اوبن سفیر فرانسه در ایران که مربوط به شهر اردبیل است در اینجا آورده می شود.

 

 

 

آشنائی با نویسنده سفرنامه

نویسنده سفرنامه، آقای اوژن اوبن aubin    eugen  سفیر فرانسه در دربار مظفرالدین شاه و محمد علی شاه است. این دیپلمات که اسم واقعی او کولار دسکوkoulard deskos  است از مرداد ماه  1285 تا تیر ماه 1286 به عنوان سفیر فرانسه در ایران خدمت کرده و در این مدت کوتاه شاهد وقایع بسیار مهم و حساس تاریخ معاصر ایران بوده است. به امضاءرسیدن فرمان مشروطیت، در گذشت مظفر الدین شاه، جلوس محمد علی شاه قاجار از جمله وقایع دوران خدمت اوست.

او علاوه بر تبحّر سیاسی خود، از نویسندگی و تحقیق نیز بی بهره نبوده و در سفرهای تحقیقاتی خود به بسیاری از شهر های ایران از جمله اردبیل به بررسی فرهنگ، آداب و رسوم،دین و مذهب، عرفان و ادب، شعر و موسیقی و خلقیات مردم پرداخته است و حاصل مطالعات خود را در سال 1908 میلادی در کتابی تحت عنوان ایران امروز، ایران و بین النهرین در پاریس به چاپ رسانده است.

این کتاب بعدها بعنوان مأخذ عمده ای درباره انقلاب مشزوطیت در آمده و در سال  1362 توسط مترجمی بنام علی اصغر سعیدی به فارسی ترجمه و با عنوان ایران امروزدر تهران چاپ شده است. مقام ومنزلت سیاسی و ادبی و پژوهشی وژن اوبن در حدی است که امروزه یکی از خیابانهای پاریس به نام او نامیده می شود.

خط سیر سفیر در سفر به اردبیل

او بعد از دیدار از تبریز  از راه سراب وارد اردبیل می شود و سراب را شهری مخروبه دو با منظره غم انگیز توصیف می کند که جمعیتی در حدود پانزده تا بیست هزار نفر دارد. در این مسیر قله پر برف سبلان توجّه او را به خود جلب کرده و درباره آن چنین می نویسد که قله دندانه دندانه و پربرف و زیبای ساوالان داغ در بیشتر مواقع در زیر ابر ها پنهان است و اضافه می کند که حول و حوش سبلان بزرگترین منزلگاه ایل شاهسون است، ایلی که شاه عباس برای تأمین امنیت پایتخت (قزوین) و مرزهای غربی کشور در مقابل عثمانیها از افراد آن یاری می جسته است.

او آمار شاهسون های اردبیل را 19700  خانوار رقم زده است. اوژن اوبن بعد از دیدار از اردبیل از راه نمین و آستارا عازم بندر انزلی و رشت می شود. و در نمین مورد پذیرایی میر صادق خان صارم السلطنه قرار می گیرد و بطور مفصل زیر عنوان «خان نمین» درباره او که در 5سالگی به مقام خانی دست یافته صحبت می کند که آوردن جزئیات آن در این مقال مقدور نیست و بقول شاعر، زین قصه بگذرم که سخن می شود بلند و فقط به ذکر این نکته اکتفا می کنم.

که نایب الحکومه آستارا توسط خان نمین انتخاب می شده است. درباره جاده اردبیل به آستارا می نویسد راه شوسه در دست ساختمان، رفت و آمد میان اردبیل و آستارا را بسیار آسان کرده است و می نویسد که عملیات ساختمانی راه مزبور به یک شرکت ایرانی واگذار شده و خط سیر آن توسط یک مهندس بومی، به نام سلیمان خان که یکی از شاگردان قدیمی دار الفنون تهران است، تعیین و طرح ریزی شده است و در آمد ماهانه این جاده را از بابت اخذ عوارض حمل بار بالغ بر 10 تا 12 هزار تومان ذکر می کند.

شکوه و عظمت و زیبائیهای کوه و جنگل، تنوع رنگ وبوی درختان و گیاهان، و رودخانه ها وآبشارها در منطقه حیران، او را به حیرت واداشته و می نویسد این ناحیه هیچ شباهتی به نواحی دیگر ایران ندارد و عیناً منظر فرانسه را به یاد می آورد .شهر آستارا هم نواحی جنوبی و ساحلی فرانسه را در نظرش مجسم می سازد و آنرا پیش بندر مهم تجاری اردبیل میداند که موقعیت تجاری آن بخاطر مجاورتش با اردبیل خیلی مهمتر از آستارای روسیه است و می نویسد که گمرک آن توسط بلژیکی ها اداره و در سال 1285 شمسی معادل یازده ونیم میلیون قران قند، بیش از یک میلیون قران نفت، به همان میزان آهن و پولاد، نه میلیون و نیم قران پارچه های نخی، سیصد هزار شیشه آلات، یکصدو شصت هزار قران بدل چینی اجناس خرازی از طریق آستارا وارد اردبیل و در عوض تعداد یازده ونیم میلیون قران میوه، ششصد و بیست هزار قران هشتصد هزار قران پوست وپانصد و پنجاه هزار قران ماهی از گمرک اردبیل و آستارا به خارج صادر شده است.

اردبیل شهر شیخ صفی

او جمعیت اردبیل را در آن زمان 60 هزار نفر می نویسد و آبادی شهر را مدیون دو عامل تجارت ومذهب می داند .

موقعیت مهم تجاری اردبیل

به عقیده سفیر موقعیت جغرافیایی شهر، آنرا بصورت مهمترین مرکز توزیع کالاهای وارداتی به نواحی شمال غرب ایران در آورده است و چون هزینه حمل کالاهای سنگین، قند، آهن و نفت به وسیله وسائط نقلیه زمینی سرسام آور است معمولاًکالاهای مزبور از طریق راههای آبی و رود خانه ولگا و دریای خزر به آستارا و از آنجا به اردبیل حمل می شود .

حوزه تجاری اردبیل و نحوه توزیع کالا

حوزه کشش تجارتی اردبیل از زنجان تا جنوب دریاچه ارومیه و از همدان تا تبریز گسترش دارد. به رقم درست تر 5هزار رأس اسب و استر، 2500 نفر شتر مرتباً در این مسیر مال التجاره حمل می کنند و در مواقع تراکم کار حتی از شترهائی که ما بین ایران و طرابوزان رفت وآمد دارند کمک گرفته می شود.

کاروانهای حمل کالا از تعدادی «قطار» و هر قطار از 7 حیوان بارکش تشکیل میشود و هر قطار توسط یک نفر «جلودار» هدایت می شود که معمولا ًشبها راه رفته و روز ها استراحت می کنند. تاجران اردبیل بر این توزیع و تقسیم و ارسال کالا به نقاط مختلف مراقبت دقیق و کامل دارند، بعنوان مثال به شهر مراغه خشکبار و به شهر زنجان حلبی صادر می کنند. این تاجرها بیشتر مسلمان هستند و در 12 کاروانسرا یعنی مراکز تجاری اردبیل مستقرند.

تاجران ارمنی اردبیل و مدرسه و کلیسا و پزشکان آنها

او می نویسد که ارمنیان از تبریزبه اردبیل آمده اند و به تجارت و کسب و کار مشغولند. تعداد آنها 20 خانوار است و دارای کلیسا و مدرسه اند. در میان آنها یک پزشک تحصیل کرده استانبول و پزشک دیگری موسوم به دکتر سیساک موژیکیان از اهالی دیار بکر وجود دارد که تحصیل کرده پاریس است. یک نفر پروتستان هم که از سوی میسیو نرهای مذهب آمریکائی مقیم ارومیه به شیکاگو اعزام شده بوده در اردبیل سکنی دارد. مهمترین تاجر ارمنیان فردی موسوم به شاهد ازیانتس تاجر باشی روسها است.

تاجران یهودی اردبیل، خاخام، کنیسه و پزشکان آنها

تاجران یهودی نمایندگان تاجران یهودی مقیم همدان هستند که عده ی آنها به 30 نفر می رسد که دائماًعوض می شوند. آنان از افراد خانواده خود دور هستند و به این جهت همه باهم در اطراف کنیسه خود در کاروانسرای «حاج شکر » زندگی می کنند.

دو نفر خاخام و سه طبیب از اعضای ثابت این گروه از یهودیان هستند خاخام بزرگ ربی جوانا بنشمول نام دارد که پیرمردی است با ریش بلند که ملبس به لباس ایرانی و فارغ التحصیل در رشته های حقوق وپزشکی است و به همه شهر های مشرق زمین سفر کرده و به زبان های عبری، ترکی، فارسی، کردی، ارمنی  و روسی تکلم می کند و از 45 سال پیش مقیم اردبیل شده است .

کد خدا باشی، کلا نتران محلات شش گانه، حاکم و کارگزار اردبیل

اوژن اوبن می نویسد که مقام موروثی «کد خدا باشی» به موجب فرمان عباس میرزا در یک خاندان از نسلی به نسل دیگر منتقل و حفظ شده است و در موقع سفر او به اردبیل علی اکبر معین الرعایا، این سمت را عهده دار بوده است.

انتخاب کلانتران محلات شش گانه و داروغه شهر «رئیس نظمیه» از وظایف کد خدا باشی است. کارگزار یا نماینده وزارت امور خارجه در اردبیل «میرزا محمد» نامی بوده که از 24 سال پیش این سمت را عهده دار بوده است و میرزا علی خان امیر تومان نیز در غیبت حاکم وظایف او را انجام می داده است .

اولاد شیخ صفی افتخار آفرین ترین سلسله ایرانی

او می نویسد: در حدود پایان قرن 15 میلادی پر افتخار ترین سلسله ایرانی از اردبیل برخواسته است. شیخ صفی که بیست و دومین اولاد امام هفتم است در لحظه مناسبی از تاریخ درخشیده، یعنی در زمانی که امپراتوری مغول در حال افول بوده و تیمور لنگ کوس جهان گشایی می زده است.  شیخ صفی اولین مروج موثر مذهب تشیع در ایران بوده که از سراسر ایران به دیدنش می شتافته اند و دسته دسته دست ارادت به او می داده اند به طوری که هنگام در گذشت یک میلیون و نیم نفر مرید داشته است. این قدرت مذهبی بعدها برای مقابله با امیران ترکمن قرا قویونلوکه در تبریز حکومت می کرده اند دست به یک اتحاد سیاسی با امیران آق قویونلو که در آن هنگام در «دیار بکر» حکومت داشته اند می زند و شاه اسماعیل یکی از اخلاف شیخ بعد ازتصرف قفقاز و آذربایجان و عراق با اتکا به مذهب تشیع ایران نوین را پایه گذاری می کند.

آرامگاه پیر مقدس و جنگجوی جوان وشجاع

او درباره بقعه شیخ صفی می نویسد که از هشتاد و چهار مسجد اردبیل هیچ یک به اندازه بقعه شیخ مورد توجه و احترام نیست. این بقعه مجموعه ساختمانهایی است که از سوی پادشاهان صفوی به تدریج در حول و حوش خانقاه اولیه جدشان احداث شده است. در این بقعه شیخ صفی و شاه اسماعیل، اولی پیری مقدس و دومی جنگجوئی جوان و شجاع، بنیانگذاران دوران پر عظمت صفوی زیر گنبدهای جداگانه در کنار هم به خواب ابدی فرو رفته اند. بسیاری از جانشینان روحانی شیخ صفی و عده ای از شاهزادگان صفوی نیز در این بقعه دفن شده اند .

ورود سفیر به داخل بقعه

اوژن اوبن می نویسد از من مؤدبانه خواسته شد کفشهایم را از پا در آورم. او بعد از توصیف مفصلی از ضریح های نفیس شاه اسماعیل و شیخ صفی و دادن توضیحاتی دقیق در مورد درها وپنجره ها نرده ها و دیوارها که با صفحات نقره و طلا پوشانده شده و تزئین یافته اند.  به روستائیانی اشاره می کند که با لباس های نخی سرخ رنگ وبچه در بغل دسته دسته می آیند ودر برابر رحل های کوچکی که روی زمین گذاشته شده است زانو می زنند وبا احترام تمام از روی آن قرآنی برداشته و جلد آن را مؤدبانه می بوسند وصورت خود را به خطوط و نوشته هامی مالند همانطوری که مسیحیان صورت خود را به تصویر حضرت مسیح می مالند .

خدام باشی و نشان دادن قالی ها و چینی ها

سید احمد «خدام باشی» به همراه عده ای سادات و ملا ها از سفیر استقبال می کنند. سید احمد پسر «میر فتاح» رئیس نگهبانان بقعه است.  میر فتاح در ضمن یکی از ثروتمندان بزرگ اردبیل است که مالک متجاوز از 200هزار تومان دارایی و چند پاچه ده از جمله زمینهایی درکلخوران است. افراد سید احمد تعداد 18 قالیچه ای را که از افتخارات بقعه بشمار می آیند پیش سفیر باز می کنند.

قالیچه هائی که در اندازه های کوچک در طی قرن های 16 و17 میلادی در تبریز و اصفهان و کرمان به سفارش واقفین خیّر و متدیّن منحصراً برای اهدا به بقعه بافته شده اند.

اسامی 12 امام در حاشیه قالی ها و جملات «عجّلو بالصلوة قبل الفوت» یا جملات آیة الکرسی در بالای  بعضی از قالی چه ها نقش شده بود. در این قالی چه ها زمینه سفید بر سایر رنگها غلبه داشته و تنوع رنگها که پاره ای از آنها که به علت گذشت سالیان دراز، کمی محو شده بود نمونه ای از ظرافت و زیبایی اعجاب انگیز بوده است.  در چینی خانه هم گنجینه ای از ظرفهای چینی ساخت چین و ایران از قبیل گلدان، کوزه، بشقاب، دوری، گلابدان، چراغهای شیشه ای با انواع نوشته ها در کنار هم روی زمین چیده شده بوده اند و عبارتهای «کلب آستان علی» و«بنده درگاه علی، شاه عباس» منقوش بر ظرفها توجه سفیر را به خود جلب می کند .

فروش مستغلات و دهات موقوفه بقعه به دستور عباس میرزا

سفیر می نویسد غیر از قالیها و چینی ها از سایر اموال وقفی چیزی باقی نمانده زیرا عباس میرزا به وقف بودن روستاهائی که از طرف پادشاهان گذشته عوائد آنها به بقعه تخصیص یافته بوده وقعی نگذاشته و دستور داده آنها را به نفع خزانه دولت به فروش برسانند.

سیاست قاجار در تضعیف سادات صفوی

اوژن اوبن می نویسد منابع مالی بقعه با فروش روستاهای وقفی تضعیف شد و تازگی ها نیز علی رغم اصل و نسب والای سادات، مستمری های مقرری آنها به ملّاها اختصاص یافته است

آرامگاه شیخ در روزهای پنجشنبه و اعیاد بزرگ اسلامی

او می نویسد روزهای پنجشنبه در آرامگاه شیخ هنگامه ای از جمعیت برپاست و در اعیاد نیز مراسم خاصی در بقعه بر پا می شود. اهالی قفقاز و سایر شهر های آذربایجان محال است به اردبیل بیایند و پیش از زیارت اماکن از جاهای دیگر دیدن کنند. درویش ها از همه جای ایران، بعضی نیزاز ترکستان و هندوستان به این بقعه رو می آورند. این همه زائر مقدار قابل توجهی پول نقد، گوسفند و مرغ بعنوان نذورات عاید بقعه می کنند. قسمتی از هزینه بقعه رانیز روستائیان حول و حوش وفادار به «پیر» خود تأمین می کنند.

سبک کردن بار گناهان پدران توسط مالکین

به عقیده اوژن اوبن مالکان روستاهائی که در سابق وقف بقعه بوده اند با پرداخت مبالغی به بقعه، ظاهراً می خواهند بار گناهان پدرانشان را کمی سبکتر کنند.

همه چیز تحت الشعاع بقعه

در خاتمه سفیر می نویسد در اردبیل همه چیز تحت الشعاع بقعه شیخ قرار دارد.  جائیکه در گذشته از آنجا مبلغینی جهت ترویج وتبلیغ مذهب شیعه به نقاط مختلف ایران گسیل می شدند.

اشتیاق زیارت کربلا

اوژن اوبن اردبیل را یکی از پنج شهرزیارتی  مهم ایران و در ردیف شهر های مشهد و قم و ری و شیراز می داند اردبیلیها و شاهسونهای اردبیل را از زائران مشتاق کربلا معرفی می کند و به شرح جزئیات قافله ای از زائران کربلا می پردازد که از راه زنجان و کرمانشاه عازم کربلا هستند و فاصله اردبیل تا کربلا را در مدت 45 روز با اسب طی کرده و بعد از یک اقامت سه هفته ای در کر بلا، قبل از فرا رسیدن زمستان به خانه های خود برمی گردند یک نفر«چاوش» که راهنمای حرفه ای زائران و نامش آقا میر نظام است آنها را راهنمائی می کند.

نویسنده سفرناهم این چاوش را سیدی جوان، باریک اندام و کمی لاغر توصیف می کند که چکمه به پا، لبّاده وکمربند سبز رنگی به تن، عمامه سیاهی بر سر، یک قبضه تفنگ به دوش و شمشیری به کمر دارد و از سنین خیلی پائین همه ساله در فصل پائیز چاوشی زائران کربلا و نجف را به عهده می گیرد . در این مسافرتها چاوش به هر کاری می پردازد. او برای زائران منزل تهیه می کند، در خرید مایحتاج چانه می زند، علَم سرخ زیارت را به دوش می کشد و در موقع خروج از شهری و ورود به شهر دیگر نوحه های متداولی با آهنگ خاص و صدای بلند سر می دهد. هر زائری به نسبت وضع مالی و مقام اجتماعی خود سبیل چاوش را چرب می کند. ثروتمندان برای هر مسافرت 15 تا20 تومان حق الزحمه و انعام می دهند. در موقع مراجعت قافله به اردبیل، چاوش، چند منزل جلوتر حرکت می کند تا سوغاتیهای اعضای خانواده را با خود همراه آورد و خبر سلامت و مراجعت قریب الوقوع سفر کرده ها را به خانواده های آنها مژده دهد.

نویسنده: دکتر جواد وهاب زاده

منبع: سایت دارالارشاد

 

 

 

اين مقاله تا چه اندازه براي شما مفيد بوده است؟

 12345 
ضعيفعالي
توضیحات شما . (اختياري)

ميانگين آرا :0.0 از 5 امتياز است.


12345
0 : تعداد کل آرا ارسال شده
-1 73012 -1 -1

گردشگری در استان
مراکز علمی و دانشگاه ها
مشاهیر استان
آداب و رسوم استان
مساجد و عبادتگاه های استان
معرفی شهرستان ها
اردبیل شناسی
  
 
ارسال به دوستان


در صورتی که مایلید دوستان شما نیز از این مطلب استفاده کنند , کافیست نام و آدرس ایمیل خود و دوست خود  را وارد نموده تا این مطلب به دوستتان ارسال شود.
 




 
صفحه اصلی | اخبار و رویداد ها | مجموعه مطالب | اردبیل شناسی | صدرا | مسابقات | تماس با ما
Copyright 2009 Tebyan Branch Of Ardebil Province. All rights reserved.
Web Design : WebHouse