مسئولان در بخش های گوناگون، نوآوری، خلاقیت و ابتکار در روشها را وظیفه خود بدانند -رهبر معظم انقلاب   
۱۳۹۶ يکشنبه ۲۹ مرداد -اِلأَحَّد ٢٧ ذو القعده ١٤٣٨ - Sunday August 2017
نقشه وب سایت   تماس با ما  جستجو در وب سایت  ورود به صفحه اصلی
  بازدید ها :  2616   بازدید    تاریخ درج مطلب  14/12/1390    
 
 
اصول و مباني روزنامه نگاري در قرآن

رسانه، نقش مهمي در انتقال اطلاعات و تجربيات دارد. در جهان امروز رسانه ها نه تنها ابزار مهمي در انتقال علم و دانش هستند و مسائل مربوط به جامعه را در اختيار مخاطبان مي گذارند، بلکه در حوزه عمل اجتماعي و سياسي نقش بسيار حساسي را ايفا مي کنند و اصولا جنگ نرم و جنگ رواني در حوزه رسانه ها تعريف و تبيين مي شود.

رسانه، ابزاري کارآمد با کارکردهاي دوگانه

رسانه به عنوان ابزار اطلاع رساني داراي کارکردهاي دوگانه و متقابلي است. همان اندازه که مي تواند موجب بصيرت، روشنگري، دانش، وحدت و رشد فردي و اجتماعي باشد، همان اندازه مي تواند عامل تخدير، جهالت، تفرقه و نابودي فکر و فرهنگ جامعه شود. پس قضاوت درباره رسانه بستگي به آن دارد که در اختيار چه کسي و با چه اهدافي مورد استفاده قرار مي گيرد. به اين معنا که نمي توان به مقام ارزشگذاري، رسانه را خوب يا بد دانست؛ زيرا خوبي يا بدي رسانه بستگي به اموري دارد و داوري درباره آن مي بايست در چارچوب ملاک هاي مشخصي انجام گيرد. همان اندازه که رسانه در طول تاريخ به عنوان عامل رشد و روشنگري و انتقال دانش و اطلاع رساني از واقعيت ها و حقايق مطرح بوده است؛ به همان اندازه مي تواند دشمن بشريت باشد و آسيب هاي جدي به فرد و جامعه انساني وارد سازد. نقش رسانه در جهان غرب به سبب معيارهاي ليبرالي و سرمايه داري، نقش مثبتي نيست. از اين رو به عنوان ابزاري در دست سرمايه داران و مستکبران عمل مي کند. سرمايه داران با ابزار رسانه مي کوشند تا بر اذهان و قلوب مردم حکومت کنند و با افکارسازي، افکارعمومي را تحت تأثير خود قرار داده و به عنوان بردگان بلکه بندگان در اختيار بگيرند. بنابراين، تحليل و تبيين اصول رسانه ها مانند روزنامه نگاري بستگي تمام به مباني هستي شناسي و انسان شناسي کسي دارد که به ارزيابي يا بهره برداري از رسانه مي پردازد. از اين رو اصول روزنامه نگاري در دو تفکر اصلي کفر و اسلام معناي ديگر مي يابد؛ زيرا مباني هستي شناختي و انسان شناختي کفر و اسلام، متفاوت، متضاد بلکه متقابل است. براين اساس نمي توان اصول رسانه يا روزنامه نگاري را تدوين کرد که دو حوزه کفر و اسلام را در بر مي گيرد.
در اين جا براي تبيين اصول رسانه و روزنامه نگاري براساس آموزه هاي وحياني قرآن مي بايست نخست در حوزه معرفت شناختي به ارائه مباني هستي شناختي و انسان شناختي آن پرداخت.

مباني هستي شناختي و انسان شناختي

از نظر آموزه هاي قرآني، هستي داراي آفريدگار و پروردگاري فرزانه، دانا و تواناست. اين بدان معناست که هستي در يک راه مشخص و هدف معيني سامان يافته و با پروردگاري خداوند اين راه را مي پيمايد و خداوند فرزانه دانا با توانايي خود مديريت هستي را به عهده داشته و در آن مسير پيش مي برد. پس مي توان در اين چارچوب دست کم دو مبنا از مباني هستي شناختي و انسان شناختي را شناسايي و ردگيري کرد.

1- هدفمندي و حکمت در آفرينش: يعني اين که هيچ چيز در جهان بيهوده و بي هدف آفريده نشده است. پس همه چيز در جهان دراين راستا از سوي خداوند مديريت و پروردگاري مي شود و همه هستي در مسير شدن هاي کمالي حرکت مي کند و خداوند به عنوان رب العالمين جهان را به آن سو مي برد و هدايت و رهبري مي کند. هيچ چيز در جهان نيست که از اين قاعده استثنا باشد و اگر چيزي يا موجودي به انحراف از اين مسير مي رود بيرون از مشيت و اراده الهي نيست. پس چيز يا کسي نمي تواند از حکومت خداوندي و پروردگاري بيرون باشد و راهي بر خلاف هدف و فلسفه حکومت بپيمايد. (سوره حمد؛ آل عمران، آيه ۸۳؛ المومنون، آيه ۱۱۵ و آيات ديگر)

2- حرکت تکاملي انسان: انسان نيز به عنوان يکي از موجودات و آفريده هاي هستي در اين چارچوب حرکت مي کند و در راستاي فلسفه و حکمت آفرينش گام برمي دارد. البته تفاوت ماهوي ميان انسان با ديگر آفريده ها وجود دارد؛ زيرا انسان داراي اراده و اختيار است و همين اراده و اختيار به او حق انتخاب مي دهد. پس انسان مي تواند راهي را در پيش گيرد که در همان مسير کمالي و فلسفه آفرينش باشد يا مي توان گمراهي را درپيش گيرد و سقوط کند. البته جامعه انساني خواسته و ناخواسته در مسيري گام برمي دارد که فلسفه آفرينش است و اگر مخالفت هايي از سوي برخي از انسان ها و يا جوامع صورت مي گيرد در کليت حرکت آفرينش تاثير به سزايي نداشته و تنها به خود انسان آسيب وارد مي کند و او را در موقعيت دوري از کمال الهي قرار مي دهد و از تقرب باز مي دارد(ذاريات، آيه ۵۶؛ انشقاق، آيه ۶؛ انسان، آيه ۳)

3- عدالت و سنت هاي الهي: از نظر آموزه هاي وحياني قرآن، هستي براي تحقق اين هدف در چارچوب عدالت و محور آن شکل گرفته است. قانون عدالت، حاکم بر همه هستي است. البته غيراز عدالت، قوانين و سنت هاي ديگري وجود دارد که برکل هستي حکومت مي کند و هيچ امري بيرون از دايره اين قوانين و سنت هاي الهي نيست. قانون و سنت الهي عدالت، رجعت به سوي خداوند، کمال گرايي، نقص گريزي، سنت ابتلاء و امتحان از جمله اين قوانين حاکم بر هستي و انسان است.(بقره، آيه ۱۵۶؛ عنکبوت، آيه ۲ و آيات ديگر)

راهبردها و سياست هاي کلان

در چارچوب مباني هستي شناختي و انسان شناختي بالا مي توان گفت که راهبردها و سياست هاي کلاني از سوي خداوند برهستي و انسان تعريف و تعيين شده است. هر کاري که انسان به عنوان آفريده اي داراي اراده و اختيار و انتخاب انجام مي دهد مي بايست در اين چارچوب و براساس اين معيارها و ملاک سامان يابد. بنابراين، مسئله رسانه از جمله روزنامه نگاري نيز مي بايست به عنوان يک فعل انسان کمال گرا و هدفمند در اين چارچوب و براساس اين معيارها و ملاک ها انجام گيرد.

معيارهاي رسانه مثبت

در اين جا به مهم ترين محورهاي اساسي آن به عنوان معيارهاي رسانه مثبت و ارزشي اشاره مي شود که مي بايست در روزنامه نگاري نيز مدنظر قرارگيرد.

1- عدالت محوري و عدالت خواهي: چنان که گفته شد، از مهم ترين قوانين و سنت هاي الهي حاکم بر جهان عدالت است؛ زيرا درسايه عدالت است که حکمت و فلسفه آفرينش مي تواند تحقق يابد و هرگونه انحراف و کژي و تجاوز و افراط و تفريط به معناي ظلم مردود دانسته شده است. بر همين اساس، انسان مسلمان که در انديشه کمال گرايي و دست يابي به هدف آفرينش، زندگي خود را سامان مي دهد، همه زندگي اش دراين چارچوب تعريف مي کند که قانوني است که عقل عملي نيز آن را تاييد و امضا مي کند. خداوند در آيات قرآن ظلم را به سبب آن که خروج از سنت و قانون کمالي عدالت است امري قبيح و مکروه معرفي مي کند و هر موجودي را به سبب ظلم، موجودي خارج از سنت و قوانين حاکم بر هستي معرفي مي کند. از نظر قرآن، ماموريت پيامبران اين است که مردم را با عدالت حاکم بر هستي آشنا کرده و از آنان بخواهند که در چارچوب کتاب و قوانين حاکم بر هستي، زندگي خود را سامان دهند و عامل به عدالت باشند.(حديد، آيه ۲۵ و آيات ديگر) رسانه اي ارزشي است که در چار چوب اين سنت و قانون الهي حاکم بر جهان و انسان حرکت کند و همواره در چارچوب عدالت و در راستاي تحقق ارزش هاي عقلاني و وحياني گام بردارد.

2- ستم ستيزي و دفاع از مظلوم: از آن جايي که عدالت خواهي و حرکت بر مدار عدالت، به معناي گريز از ظلم و ستم است، انسان مومن و مسلمان عقل نهاد، انساني ستم ستيز است و مي کوشد تا ديگران را به عدالت بخواهند و از هرگونه ظلم و ستم باز دارد. از اين رو همواره درکنار عدالت خواهان و عليه ظالمان است و در دفاع از مظلوم و رهايي او، از جهاد مالي، جاني و علمي کم نمي گذارد. رسانه ارزشي رسانه اي است که همواره درچارچوب ستم ستيزي و دفاع از مظلوم گام برمي دارد و مي کوشد تا مردم را نسبت به مصاديق و مفاهيم ظلم آگاه کرده و آنان را در مسير عدالت کلان هستي قرار دهد و دستگير مظلومان و دشمنان ظالمان باشد.(حديد، آيه ۲۵) از نظر وحي بيان مصاديق عدالت و ظلم مي تواند موجبات روشنگري بشر را فراهم آورد و او را در مسير درست قرار دهد. بسياري از مصاديق ظلم براي توده هاي مردم ناشناخته است؛ زيرا توده هاي مردم تنها با برخي از مصاديق ظلم آشنايي دارند. در قرآن بيش از۱۲۰ مورد با عنوان مصاديق ظلم معرفي و بيان شده است. از مصاديق ظلم مي توان به فکر و شرک(لقمان، آيه ۱۲)، آواره سازي مردم از سرزمين خود(حج، آيات ۳۹ و ۴۰)، اختلاف افکني و تفرقه در ميان مردم(بقره، آيه ۲۱۳)، اخلال گري و فتنه انگيزي در جامعه(توبه، آيه ۴۷)، بهره کشي از مردم(دخان، آيات ۱۸ و ۱۹)، استکبار ورزي و استضعاف مردم(سبا، آيه ۳۱)، افراط در انتقام(حج، آيه ۶۰)، القاب زشت به مردم دادن(حجرات، آيه ۱۱)، بدعت گزاري درجامعه و سنت گذاري هاي زشت و نابهنجار(بقره، آيه۵۹؛ اعراف، آيه ۱۶۲)، رفتارهاي ناشايست درحق ديگران(نساء، آيه ۱۴۸)، تبليغات سوء(اعراف، آيات ۴۴ و ۴۵؛ هود، آيات ۱۸ و ۱۹)، تجاوز از حدود و قوانين و مقررات(بقره، آيات ۱۷۸، ۲۲۹، ۲۳۱؛ مائده آيه ۴۵)، تحريف حقايق(بقره، آيه ۵۹؛ اعراف، آيه ۱۶۲)، تحقير مردم(هود، آيه ۳۱) توهين به مقدسات و تخريب اماکن مذهبي(بقره، آيه ۱۱۴)، تخلفات اقتصادي(هود، آيات ۸۴ و ۸۵ و ۹۴)، تخلف در حسابرسي(غافر، آيه ۱۷)، تفرقه افکني(توبه، آيات ۱۰۷ و ۱۰۹) روابط نامشروع (يوسف، آيه ۲۳)، سازشکاري با دشمنان(بقره، آيه ۱۴۵)، غصب اموال ديگران(نساء، آيات ۲۹ و ۳۰)، فسادگري(يونس، آيات ۳۹ و ۴۰)، فسق و فجور(اعراف، آيات ۱۶۳ و ۱۶۵)، قضاوت باطل(مائده، آيه ۴۵)، کتمان حق(بقره، آيه ۱۴۰)، کم فروشي(هود، آيات ۸۴ و ۹۴)، مجادله(انعام، آيه ۶۸)، مغالطه(همان) و مانند آن اشاره کرد. که بيشتر آن ها موارد و مصاديقي است که در روزنامه نگاري و رسانه مي بايست مورد توجه قرار گيرد وگرنه مصاديق ظلم بسيار است که در آيات قرآن بيش از ۱۲۰ مورد بيان شده است.

3- استکبارستيزي و دفاع از مستضعف: از آن جايي که استکبار يکي از بارزترين مصاديق ظلم در جامعه است که آثار آن انسان هاي بسياري را تحت تأثير قرار مي دهد و از دسترسي به حقايق باز مي دارد، لذا در آموزه هاي قرآني بسيار مورد تأکيد قرار گرفته است. خداوند از مؤمنان مي خواهد در همه جا و به هر شکل ممکن عليه مستکبران باشند و در کنار مستضعفان با مال و جان و زبان به دفاع برخيزند. از اين رو به مسلمانان اعتراض مي کند که چرا براي رهايي مستضعفان دست به سلاح نمي برند و عليه مستکبران به جنگ نمي پردازند و آنان را نيست و نابود نمي کنند. قرآن عدالت خواهي مسلمانان را جهاني مي داند بطوري که يک مسلمان مي کوشد تا در هر جا و در هر شکلي ظلمي را ديد نابود سازد و کاري به مذهب و رنگ و دين و نژاد و ملت مستضعفان ندارد و هر جايي که مستضعفي بود براي دفاع از او به جنگ مي پردازد و در اين راه شهادت را افتخار مي داند.(نساء، آيه ۷۵) 

4. اخلاق محوري: از مهم ترين راهبردها و سياست هاي يک مسلمان آن است که همه زندگي اش را در چارچوب اخلاق سامان دهد؛ زيرا پيامبر(ص) مأموريت خود را اتمام مکارم و محاسن اخلاقي مي داند(بحارالانوار، ج۱۶، ص۲۱۰) و خداوند او را به خلق عظيم مي ستايد(قلم، آيه ۴) از اين روست که او اسوه حسنه(احزاب، آيه ۲۱) مردمان شده است. اصولا اسلام جز مجموعه اي عقايد و اصول اخلاقي نيست؛ زيرا بر آن است تا انساني متخلق به اخلاق الله بسازد و انساني که خداوند همه اسماء و صفات نيک را در او سرشته است آن ها را به فعليت برساند و متاله و متخلق به خلق الهي شود. پس يک رسانه ارزشي رسانه اي است که اخلاق محور باشد و در تحکيم مکارم و محاسن اخلاقي در جامعه و تبليغ و گسترش آن بکوشد. رسانه اي که اصول اخلاقي را رعايت نکند و در مسير امر به معروف و گسترش هنجارها و ارزش ها عمل نکند و به اشاعه منکر و فحشا بپردازد، رسانه غيراخلاقي است. از نظر اسلام هر گونه اشاعه فحشاء و گسترش منکر جرم و عملي ضداخلاقي و گناه دانسته شده است.(توبه، آيه ۶۷؛ نور، آيه ۱۹)

5- توحيد محوري: توحيدمحوري مي بايست در دستور کار قرار گيرد. هرگاه اين اصل ناديده گرفته شود همه بنيادهاي ديگر فرو مي ريزد. در اين چارچوب بايد همواره رسانه اصل توحيد را در نظر داشته باشد و در تبليغ و گسترش اين انديشه بکوشد تا جامعه ذکر و ياد خدا را در همه اعمال و انديشه ها مدنظر قرار دهد.

منابع خبري

اسلام به مساله منابع خبري اهتمام ويژه اي دارد؛ زيرا اسلام متن محور است. لذاست که علومي چون علم الرجال، علم التحفيظ، علم الدرايه و علم الاستنباط و علم اصول الفقه پديد آمده است. برخي از اين علوم چون علم اصول فقه، نوعي منطق اسلام است که با گرايش فقه محور پديد آمده است ولي برخي اصول آن اختصاص به فقه نداشته و مي تواند در علوم ديگر نيز به کار گرفته شود. مباحث الفاظ و حجت از جمله مباحثي است که در فقه رسانه کاربرد دارد. در مباحث الفاظ سخن از انواع دلالات لفظي است و در آن از مسايلي چون اوامر و نواهي، عام و خاص، مجمل و مبين، مشتق مطلق و مقيد و مفاهيم بحث شده است. در مبحث حجت، از دليل شرعي که از آن به حجت و يا اماره ياد مي شود، سخن از ظواهر الفاظ کتاب و سنت مطرح شده است. بحث خبر متواتر و خبر واحد در اين مبحث از مباحث اصول فقه بيان مي شود. منابع خبري اهل رسانه مي تواند بسيار متنوع و متعدد باشد. در اينجا به برخي از اين منابع اشاره مي شود.

1- مشاهدات: خداوند در آيات بسياري به مساله ابزارها و منابع شناختي اشاره مي کند. در انسان همه ابزارها و قواي مورد نياز براي شناخت و تشخيص حق از باطل بيان شده است. انسان از اين امکان برخوردار است که هر آن چه در درون و بيرون خود مي گذرد بشناسد و دريابد و تحليل نمايد. اين بدان معناست که انسان از توانايي معرفت و شناخت برخوردار است و اين گونه نيست که توانايي ارتباط واقعي با بيرون را نداشته باشد و گرفتار توهم و تخيل باشد چنان که سوفسطايي ها بر اين باورند. خداوند در آياتي چند از ابزارهاي حسي شناخت و قوه قلب براي تحليل داده ها سخن گفته است. البته انسان هايي هستند که ابزارهاي شناختي چون گوش و چشم و بيني و مانند آن را دارا مي باشند ولي قوه قلب که مرکز تحليل داده هاست را از کار انداخته اند و نمي توانند از ابزارهاي شناختي و داده هاي آن استفاده کنند.(اعراف، آيه ۱۹۵، هود، آيه ۲۰، بقره، آيات ۷ و ۱۰ و ۷۴ و ۸۸ و ۹۳ و آيات ديگر) مشاهدات به عنوان بخشي از منابع اطلاعاتي و خبري اهميت بسياري دارد. از اين رو در قرآن از سفر در جهان و سياحت در آن براي مشاهده و دريافت حقايق هستي سخن بسيار گفته شده و از مردم مي خواهد تا در آفرينش بنگرند و تفکر نمايند.(آل عمران، آيه ۱۳۷، انعام، آيه ۱۱، يوسف، آيه ۱۳۹ و آيات ديگر)

2- اخبار اهل وثوق: پس از مشاهدات، دومين منبع دانشي، شناختي و اطلاعاتي بشر، اخبار ديگران است. در آموزه هاي اسلامي اخبار اهل وثوق مي تواند در دو شکل در اختيار بشر قرار گيرد. بخشي از اخبار به سبب تواتر و تعدد منابع اهل وثوق از درجه اعتبار بسياري برخوردار است و مي تواند در حکم مشاهدات قرار گيرد و براساس زندگي و تحرکات خود را سامان داد. البته همان گونه که تاکيد شده است، اخبار متواتر از منابع موثق است؛ چرا که همواره برخي از گروه ها و اقشار به هدف رسيدن به مقاصد و منافعي، به تواترسازي اقدام مي کنند تا اين گونه افکار عمومي را مديريت کنند. از اين روست که روزنامه و رسانه هاي زنجيره اي شکل مي گيرد که همه آنها يک خبر را در اشکال گوناگون تکرار مي کنند تا تواتر دروغين ايجاد کنند. در جنگ امروز، جنگ رواني و نرم بر اساس تواترسازي صورت مي گيرد. بنابراين، زماني تواتر ارزش دارد که از سوي منابع خبري داراي وثاقت به دست آيد. اما خبر واحد را اگر داراي وثاقت باشد مي توان به عنوان اخبار معتبر پذيرفت و به آن ترتيب اثر داد. خداوند گزارش مي کند که حضرت سليمان(ع) به خبر واحد پرنده اي به نام هدهد(پوپک) توجه مي کند و از او مي خواهد تا خود براي کسب اطلاعات دقيق تر به ماموريت برود. (نمل، آيات ۲۰ تا ۲۳) اما اگر خبر واحد از اهل وثاقت نباشد مانند کسي که اهل فسق و فجور است و از تقواي عقلاني و الهي برخوردار نمي باشد، مي بايست ضمن توجه يافتن به اصل خبر، هرگونه انتشار خبر را متوقف بر تحقيق و تفحص از منابع معتبر و موثق کرد. (حجرات، آيه ۶) اعزام کارشناس خبر مي تواند بسيار کارساز باشد. کارشناس مي بايست از زيرکي خاصي برخوردار باشد و همه جزئيات و تحرکات پيرامون حادثه و رخداد خبري را تحقيق کرده و از دور و نزديک تحت نظر قرارداده و واکنش هاي دوست و دشمن را درباره خبر، تحليل و ارزيابي کند و حتي در مقام مسئوليت انساني و اسلامي، باحضور در ميان دشمنان، واکنش هاي ايشان را مراقبت و تحليل کرده و در صورت نياز به دور از آگاهي آنان از موقعيت خود، راهنمايي مثبتي را ارايه داده و افکار و رفتارهاي آنان را تغيير دهد. خداوند گزارش هاي چندي در اين باره ارايه کرده است. از جمله در داستان حضرت موسي(ع) گزارش مي کند که خواهر موسي(ع) از سوي مادرش ماموريت مي يابد تا حضرت موسي(ع) را تعقيب کند و از دور مراقبت نمايد تا واکنش هاي فرعون و فرعونيان را ارزيابي کرده و رفتار مناسبي به عنوان يک گزارشگر زيرک و باهوش از خود در موقعيت هاي خاص بروز دهد. اين گونه است که خواهر ضمن ماموريت خبري، از دور کودک و رفتار فرعونيان را مراقبت مي کند و با زيرکي و تيزهوشي کاري مي کند تا کودک به نزد مادر بازگردد. (قصص، آيات ۱۱ تا ۱۳) هم چنين خداوند گزارش مي کند که حضرت سليمان هدهد را ماموريت مي دهد تا به عنوان يک کارشناس خبر که اطلاعات نخستيني را به دست آورده و در اين زمينه آگاهي دارد به عنوان نخستين خبر رسان در اين حوزه، نامه اي را به سوي ملکه سبا ببرد و واکنش هاي آنان را ارزيابي و تحليل نمايد و گزارش کند.(نمل، آيات ۲۰ تا ۲۵)
3- شايعات: شايعات هر چند که نمي تواند يک منبع مناسب براي خبر باشد، ولي نمي توان از کنار شايعات بي توجه گذشت؛ بنابراين مي بايست به شايعات به عنوان يک احتمال نگريست و با آن همانند خبر فاسق برخورد کرد. پس لازم است که از طريق منابع موثق و معتبر اين شايعات بررسي و تحقيق و تفحص شود؛ زيرا شايعه، خبري است که فاش شده ولي صحت و نادرستي آن معلوم نباشد.(لغت نامه، ج ۹، ص ۱۲۴۳۵، «شايعه».) در آيات قرآني بيان شده که در صورت عدم امکان مشخص کردن صحت و سقم شايعه مي بايست آن را به مسئولان و کارشناسان ارايه کرد تا از هرگونه آثار مخرب آن جلوگيري به عمل آورد.(نساء، آيه ۸۳؛ نور، آيات ۱۱ تا ۱۷) مراجعه به کارشناسان و اهل فن از وظايف هر کسي است که گرفتار فتنه شايعه و يا اخباري از منابع ناموثق و نامعتبر است. از اين رو خداوند پرسش از اهل ذکر و خبرگان (نحل، آيه ۴۳) و راسخون در علم و دانش(آل عمران، آيه ۷) و مسئولان و رهبران مرتبط با امور مربوطه(نساء، آيه ۵۹) را وظيفه کساني مي داند که گرفتار امري چون شايعات و شبهات و متشابهات و منازعات شده اند. روزنامه نگار مانند هر عضو رسانه نيز مي بايست در اين مورد به اين اصل عمل کند.

سياست هاي خبري

اخباري که از سوي رسانه هاي اسلامي انتشار مي يابد مي بايست در چارچوب سياست هاي مشخصي باشد؛ زيرا اگر سياست هاي خبري مشخص نباشد، مي تواند به جاي يک ابزار روشنگري، اطلاع رساني و دانش افزايي و رشد و کمال فرد و جامعه به عنوان يک ابزار مخرب باشد.

1- اطلاع رساني شفاف: اطلاع رساني بايد شفاف و به دور از هرگونه شائبه باشد. اين نوع اطلاع رساني مي تواند از هرگونه ترديدها و ايجاد شبهه جلوگيري کند. سياست هاي دولت اسلامي در عصر نبوي نشان داد که هرگونه اطلاع رساني شفاف مي تواند عرصه را بر هر گونه شايعه پراکني تنگ کند و اجازه ندهد تا در جنگ رواني و جنگ نرم از فقدان اطلاع رساني شفاف در عرصه ملي سوءاستفاده شود. شايعات در زمان فقدان اطلاع رساني شفاف شکل مي گيرد و به سرعت گسترش مي يابد. يک رسانه اسلامي مي بايست با اطلاع رساني شفاف راه را عليه شايعات و شايعه پراکني سد کند.

2- روشنگري: اطلاع رساني مي بايست در راستاي دانش افزايي و بصيرت بخشي و روشنگري به جامعه باشد و هرگونه شبهه و شايعه اي را از آن بزدايد و فتنه را خاموش و خفه نمايد. اصولا پيامبران وظيفه خود را روشنگري و ايجاد بصيرت در مردم مي دانند. بنابراين، رسانه اسلامي مي بايست اصل روشنگري و بصيرت افزايي را در توليد اخبار و اطلاعات در نظر داشته باشد و مردم را با قوانين، حقوق، توانايي ها و اهداف ابتدايي و مياني و غايي زندگي و جامعه آشنا سازد(حديد، آيه ۲۵؛ فاطر، آيات ۱۹ و ۲۲ و ۲۳؛ ق، آيات ۶ تا ۸) بنابراين، رسانه ها موظف هستند با اطلاع رساني خود موجبات بصيرت و رهايي از غفلت را در جامعه فراهم آورند.(ق، آيه ۲۲ و آيات ديگر)

3- جريان آزاد اطلاعات: همه انسان ها از اين حق برخوردارند تا از حقايق آگاه شوند و از گفتمان هاي ديگر اطلاع يابند. از اين رو اسلام شرايطي را فراهم مي آورد تا حتي دشمنان با حضور در ميهن اسلامي با امکانات اسلامي و در امنيت کامل از گفتمان اسلامي عدالت محور و استکبارستيز و ظلم ستيز آگاه شوند و با توحيد و حکمت آفرينش آشنا شوند و سبک زندگي اسلامي را بشناسند.(توبه، آيه ۶) اسلام با هرگونه استبداد راي و گفتمان مخالفت مي کند و خواهان جريان آزاد اطلاعات است تا همگي از حقايق هستي آگاه شوند و در يک فضاي عادلانه به تفکر و انتخاب برخيزند.(حديد، آيه ۲۵؛ سوره کافرون؛ انسان، آيه ۳)

4- مبارزه با دشمن حق و عدالت: از سياست هاي اسلامي در عرصه اطلاع رساني، حمايت از جريان توحيد و ايمان و عدالت و مبارزه با کفر و بي عدالتي و ظلم و استکبار است. بنابراين، هرگونه اطلاع رساني مي بايست در راستاي آگاهي بخشي به مردم و ايجاد شناخت نسبت به ظالمان و مستکبران و تقويت اهل حق و ايمان و عدالت باشد.

5- جنگ نرم و جنگ رواني: جنگ نرم مبتني بر تسلط بر فکر و قلب است. بنابراين، نقش رسانه در اين حوزه بسيار روشن و حساس است. سياست هاي رسانه اسلامي مي بايست به گونه اي تنظيم شود که ضمن مقابله با جنگ رواني دشمن از طريق شايعات بتواند با اطلاع رساني دقيق و شفاف و روشنگري با جوامع ديگر بشري را با حقايق اسلام و قرآن و جامعه اسلامي آگاه سازد و امکان تسلط و تسخير اذهان و قلوب را براي ولايت ايمان فراهم آورد.

اصول روزنامه نگاري

1- امانت داري: اصل امانت داري از اصول مهم در عرصه رسانه ها و اطلاع رساني است. امانت داري از احکام عقل عملي است و همه انسان ها آن را به عنوان يک اصل اخلاقي پذيرفته و قبول دارند. خداوند از مؤمنان مي خواهد تا در همه امور اصل امانت داري را رعايت کنند.(نساء، آيه۵۸؛ مؤمنون، آيه۸؛ معارج، آيه۳۲) اين امانت مي توان حقيقت يا واقعيتي باشد که در اختيار انسان قرار مي گيرد. بنابراين هرگونه خيانت در امانت(انفال، آيه۲۷) کاري خلاف اصول اخلاقي است. از جمله اين خيانت ها مي تواند کتمان حقيقت يا واقعيتي باشد(بقره، آيات۴۲و ۲۸۳) که در اختيار آدمي است و شخص با سکوت و عدم بيان آن، در آن امانت خيانت مي کند. عدم ذکر منابع خبري نيز از مصاديق خيانت در امانت است.

2- صداقت و راستگويي: اصل راستي و صداقت از ديگر اصول اخلاقي است که مي بايست در کار روزنامه نگاري و خبرنگاري مورد توجه قرار گيرد. اسلام دروغ را از مصاديق گناهان کبيره دانسته و آن را کليد همه گناهان برمي شمارد. بنابراين، صداقت از مهم ترين اصول خبري است که مي بايست رعايت شود. صداقت موجب افزايش اعتماد عمومي به رسانه و توجه بيشتر بدان مي شود. خداوند از مؤمنان مي خواهد که همواره و در همه حال با صادقين و راستگويان باشند. اگر خبر و مطلبي است که احتمال صدق و کذب در آن مي رود، خبرنگار مسلمان جز به صدق خبري را نمي گويد و همواره با صداقت و راستي با خبري مواجه مي شود.(توبه، آيه۱۱۹؛ آل عمران، آيه۱۷)

3- استقلال: رسانه مي بايست از هرگونه وابستگي به گروه ها و جناح ها و احزاب برکنار باشد؛ زيرا وابستگي فکري و مالي موجب مي شود تا منفعت گرايانه و طرفدارانه اخبار را تحريف و کتمان کند و يا تغيير دهد و يا از صدور اخباري جلوگيري کند و توانايي روشنگري رسانه خود را کاهش دهد و اين گونه ضربات خطرناکي به خود و آرمان مردم وارد سازد. هرگروه و جناحي افکار و رفتارهاي خاصي دارد که گرايش به آنها موجب مي شود تا رسانه نتواند حقايق و واقع را چنان که هست ببيند و يا تحليل و يا گزارش کند.(بقره، آيه۵۳؛ روم، آيه۳۲)
4- حقيقت محوري: حقيقت همواره آن چيزي نيست که در جهان حضور دارد؛ زيرا بسياري از حقايق، همچنان تحقق نيافته است. جهان عدالت خواه هنوز آرماني است که تحقق نيافته است. بسياري از حقايق، رنگ واقعيت به خود نگرفته است. آرمان هاي اسلامي و انساني از جمله حقايقي است که مي بايست همواره در اطلاع رساني مدنظر قرار گيرد و بر آن تأکيد شود تا از يادها نرود. آزادي حقيقي، رهايي انسان از کفر و شرک و هواپرستي، تحقق عدالت فراگير و همه جانبه از حقايق هستي است که مي بايست در رسانه ها اطلاع رساني و به عنوان آرمان گوشزد شود.

5- وقايع نگاري: رسانه مؤظف است ضمن پاسداشت آرمان ها و حقايق به وقايع نگاري بپردازد و توصيف مناسب و تحليل درست از واقعيت هاي جهان و جامعه و انسان ارايه دهد. گزارش هاي قرآني همواره بر اين دو امر مبتني بوده است؛ زيرا با گزارش از وضعيت موجود جامعه خواهان تغيير و تحول مي شود و از انسان ها مي خواهد تا واقع بينانه مسايل را درک کرده و مبتني بر حقايق عمل کنند.

6- ساده نگاري: قرآن بر بيان ساده و آسان و روان مطالب تأکيد دارد. شيوه اي که قرآن در پيش گرفته، اطلاع رساني شفاف و ساده و آسان از حقايق و واقعيت هاي هستي و انسان است.(نور، آيات۳۴و ۴۶؛ قصص، آيه۲ و آيات ديگر)

7- جذابيت: خبر و يا مطلب مي بايست جذاب باشد و مخاطب خود را جذب کند. آيات قرآني از اين شيوه برخوردار است. اصولا نبأ يا خبر مطلبي است که توجه انسان را به خود جلب مي کند و او را به امري خاص که براي او جاذبه دارد آگاه مي سازد. اخبار مي بايست از اين ويژگي نبا بودن برخوردار باشد که در اصطلاح همان جذابيت خبري است. وقتي حضرت آدم(ع) انباء مي کند، توجه فرشتگان را جلب و جذب مي کند و يا وقتي پيامبر(ص) از قيامت اخبار مي دهد از چنين خاصيتي برخوردار است.(بقره، آيه ۳۱؛ آل عمران، آيه۴۴؛ قمر، آيه۴؛ آيات ديگر)

8- وفاداري: خبر مي بايست وفادار به اصول انساني و اخلاقي جامعه باشد چنان که مي بايست به واقعيت وفادار باشد.

9- فراگيري: اخبار بايد از عنصر فراگيري و عموميت برخوردار باشد؛ زيرا اخبار شخصي و جزيي نمي تواند مفيد فايده اي باشد مگر اينکه خبر به گونه اي تنظيم شود که حاوي اطلاعاتي مفيد باشد و ديگران بتوانند از آن در زندگي سود برده و آن را سرمشق عمل خويش قرار دهند.

10- انصاف: در اخبار مي بايست رعايت انصاف را داشت. انصاف نوعي عدالت است با اين تفاوت که حالت رأفت و عطوفت و احساسات و عواطف در آن بيشتر خودنمايي مي کند. انصاف ويژه انسان است و انسان ها به سبب حالت رأفت و عطوفت در هنگام عدالت نوعي ايثار دارند. اين انصاف گري بويژه در مواجهه با رفتارهاي خلاف و عفو و گذشت از ديگران مي بايست مورد توجه قرار گيرد. از اين رو در دعاي توفيق الطاعه امام زمان(عج) سخن از انصاف از سوي امت در ارزيابي عملکرد دولتمردان به ميان آمده است.

11- صراحت و روشني: اطلاع رساني مي بايست به دور از هرگونه اما و اگر باشد و سعي شود تا محکمات خبر و قول سديد در آن رعايت شود.(نساء، آيه ۹؛ احزاب، آيه ۷۰)

12- اصلاح گري: دوري از فساد به عنوان نوعي ظلم آشکار مي بايست در دستور کار رسانه ها باشد. مبارزه با فساد و افساد در هر شکلي امري است که در آموزه هاي قرآني بر آن تأکيد شده است. هر کسي در هر سطح و توان مي بايست در اصلاح فساد در جامعه بکوشد و هنجارها و ارزش ها را جايگزين فساد و تباهي کند.(هود، آيه۸۸)

13- اصول ديگري هم در آيات قرآني مورد توجه قرار گرفته که به لحاظ رعايت اختصار از بيان آنها خودداري مي شود.

آداب روزنامه نگاري

اگر بخواهيم آداب روزنامه نگاري را در اين جا بياوريم مي بايست طوماري را رديف کنيم که از آداب گفتگو است. بنابراين به همين نکته در اينجا بسنده مي شود که روزنامه نگاري بايد به دور از هرگونه امر ضداخلاقي و هنجاري و عرفي باشد. تأکيد بر اموري چون:
1- جدال به احسن و پرهيز از جدال به باطل در هنگام تهيه و تدوين خبر.
2- انتخاب بهترين شيوه نگارش و محتواي مناسب.
3- پذيرش نصيحت و تأکيد بر اندرزگويي و نصيحت مردم به خير و نيکي و عفو و ديگر فضايل اخلاقي.
4- سخن حکيمانه و پرسش هاي خردمندانه در هنگام تهيه و تدوين خبر(زمر، آيه ۱۸ و آيات ديگر)
و مانند آن از جمله مهم ترين اصولي است که مي بايست بدان توجه داشت. امام خميني(ره) مطالب بسياري را در اصول و سياست هاي روزنامه نگاري و اخلاق آن بيان داشته است که همگي آنان مبتني بر آموزه هاي وحياني اسلام است. مي توان با مراجعه به اين سخنان، بخش ديگري از آموزه هاي قرآني را در اين حوزه يافت.
 
نويسنده: خليل منصوري 
منبع: روزنامه کيهان

 

 

 

 

اين مقاله تا چه اندازه براي شما مفيد بوده است؟

 12345 
ضعيفعالي
توضیحات شما . (اختياري)

ميانگين آرا :0.0 از 5 امتياز است.


12345
0 : تعداد کل آرا ارسال شده
-1 31352 -1 -1

خبر های قرآنی
مقالات قرآنی
دوره های آموزشی
عملکرد های سالانه دارالقرآن
  
 
ارسال به دوستان


در صورتی که مایلید دوستان شما نیز از این مطلب استفاده کنند , کافیست نام و آدرس ایمیل خود و دوست خود  را وارد نموده تا این مطلب به دوستتان ارسال شود.
 




 
صفحه اصلی | اخبار و رویداد ها | مجموعه مطالب | اردبیل شناسی | صدرا | مسابقات | تماس با ما
Copyright 2009 Tebyan Branch Of Ardebil Province. All rights reserved.
Web Design : WebHouse