مسئولان در بخش های گوناگون، نوآوری، خلاقیت و ابتکار در روشها را وظیفه خود بدانند -رهبر معظم انقلاب   
۱۳۹۶ يکشنبه ۱۰ ارديبهشت -اِلأَحَّد ٣ شعبان ١٤٣٨ - Sunday April 2017
نقشه وب سایت   تماس با ما  جستجو در وب سایت  ورود به صفحه اصلی
  بازدید ها :  2925   بازدید    تاریخ درج مطلب  25/8/1390    
 
 
منشأهای خطا از نظر قرآن

از جمله منشأهایی که قرآن برای خطا ذکر می ‏کند، یکی این است که انسان گمان را به جای یقین بگیرد.1 اگر بشر خود را مقید کند که در مسائل تابع یقین باشد و گمان را به عوض یقین نپذیرد، به خطا نخواهد افتاد.2 قرآن روی این مسئله بسیار تاکید نموده است و حتی در یک جا تصریح دارد که بزرگ ترین لغزشگاه فکری بشر همین پیروی از گمان است و یا در جای دیگر خطاب به پیامبر می فرماید: وَ إِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِی الأَرْضِ یُضِلُّوكَ عَن سَبِیلِ اللّهِ إِن یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ یَخْرُصُونَ.3 اکثر مردم زمین چنین‏اند که از گمان پیروی می‏ کنند. تو هم اگر بخواهی از آن ها پیروی کنی، تو را نیز گمراه می ‏کنند چون مردم تابع گمانند نه یقین و به همین دلیل خطا می ‏کنند. و یا در آیه دیگری می ‏فرماید: وَلاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ 4 آن چه را که بدان علم نداری پیروی مکن. این تذکری است که در طول تاریخ اندیشه بشر اول بار قرآن به بشر داده است و او را از این گونه خطا نهی کرده است. دومین منشا خطا در ماده استدلال که بالاخص در مسائل اجتماعی مطرح می ‏شود مسئله تقلید است. بسیاری از مردم این گونه‏اند که چیزهای مورد باور اجتماع، باورشان می ‏شود. یعنی چیزی که در اجتماع مورد قبول قرار گرفته است و یا نسل های گذشته آن را پذیرفته ‏اند صرفا به دلیل این که نسل های گذشته آن را قبول کرده‏اند می‏ پذیرند.5 قرآن می ‏فرماید هر مسئله‏ای را با معیار عقل بسنجید نه این که هر چه نیاکان شما انجام دادند آن را سند بدانید، یا آن که آن را به کلی طرد کنید. بسا مسائل هست که در گذشته مطرح شده و در همان موقع هم غلط بوده اما مردم آن را پذیرفته‏اند و بسا مسائل درست که در زمان های دور عرضه شده اما مردم به دلیل نادانی از قبول آن خودداری کرده‏اند. در پذیرش این مسائل باید از عقل و اندیشه مدد گرفت نه این که کورکورانه به تقلید پرداخت. قرآن اغلب پیروی از آباء و اجداد را در مقابل عقل و فکر قرار می ‏دهد: وَ إِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللّهُ قَالُواْ بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَیْنَا عَلَیْهِ آبَاءنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لاَ یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَلاَ یَهْتَدُونَ.6 به ایشان گفته می ‏شود از دستورات الهی پیروی کنید. می ‏گویند آیا از روش های پدرانمان دست برداریم؟ آیا اگر پدران و مادران شما شعور نداشتند، شما باید جریمه بی ‏شعوری آن ها را بدهید. قرآن تاکید می‏ کند که قدمت‏ یک اندیشه نه دلیل کهنگی و غلط بودن آن است و نه موجب درستی آن، کهنگی در امور مادی راه می‏یابد اما حقایق هستی هر قدر که زمان بر آنها گذشته باشد کهنه و فرسوده نمی‏ شوند. حقیقتی مثل«ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم‏» تا دنیا دنیاست، پابرجا و استوار و صادق است. قرآن می ‏گوید باید با سلاح عقل و اندیشه با مسائل روبرو شد. نباید عقیده‏ای درست را به دلیل آنکه دیگران برچسب به انسان می ‏زنند رها کرد و نباید عقیده‏ای را به صرف تعلق داشتن به این یا آن شخصیت بزرگ و معروف پذیرفت. در هر زمینه‏ای باید خود به تحقیق و بررسی در مورد مسائل پرداخت.7 عامل موثر دیگر در ایجاد خطا، که قرآن از آن یاد می‏کند، پیروی از هوای نفس و تمایلات نفسانی و داشتن غرض و مرض است. به قول مولوی:

چون غرض آمد هنر پوشیده شد
صد حجاب از دل بسوی دیده شد

اکثر مردم زمین چنین‏اند که از گمان پیروی می‏ کنند. تو هم اگر بخواهی از آن ها پیروی کنی، ته را نیز گمراه می ‏کنند چون مردم تابع گمانند نه یقین و به همین دلیل خطا می ‏کنند.(سوره انعام آیه 116) در هر مسئله‏ای تا انسان خود را از شر اغراض بی ‌طرف نکند نمی ‏تواند صحیح فکر کند یعنی عقل در محیطی می ‏تواند درست عمل بکند که هوای نفس در کار نباشد. داستان معروفی از علامه حلی نقل می‏ کنند که شاهد مثالی خوبی است. برای علامه حلی این مسئله فقهی مطرح شده بود که اگر حیوانی در چاه بمیرد و باعث‏ شود که میته نجس در چاه باقی بماند، با آب چاه چه باید کرد؟ اتفاقا در این هنگام حیوانی در چاه آب خانه علامه حلی افتاد و او ناگزیر بود برای خود نیز استنباط حکم بکند. در این مورد به دو طریق امکان حکم کردن وجود داشت؛ اول این که چاه را به کلی پر کنند و از چاه دیگری استفاده نمایند و دیگر این که مقدار معینی از آب چاه را خالی کنند و از بقیه آب بلا اشکال استفاده کنند. علامه حلی متوجه شد که در مورد این مسئله نمی‏ تواند بدون غرض حکم کند زیرا که نفع خود او هم در قضیه مطرح بود. این بود که دستور داد ابتدا چاه را پر کنند و بعد با خیال راحت و بدون فشار وسوسه نفس به صدور حکم و ارائه فتوا پرداخت. قرآن در زمینه تبعیت از هوای نفس اشارات زیادی دارد که به ذکر یک مورد اکتفا می‏ کنیم قرآن می ‏فرماید: إِن یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الْأَنفُسُ 8 چیزی غیر از گمان باطل و هوای نفس خود را پیروی نمیکنند.

پی نوشت ها:
1- قاعده اول دکارت هم همین است. او می ‏گوید پس از این هیچ مطلبی را قبول نمی‏ کنم مگر این که قبلا وارسی و بررسی نمایم و اگر در صد احتمال، یک احتمال خلاف وجود داشت از آن استفاده نمی‏ کنم و آن را کنار می ‏گذرام معنای صحیح یقین هم همین است.
2- البته باید توجه داشت که در مسائل ظنی و احتمالی و در مواردی که نمی ‏توان یقین حاصل نمود، می ‏باید همان ظن و احتمال را در نظر گرفت. اما ظن را بجای ظن و احتمال را بجای احتمال باید پذیرفت نه آن که ظن و احتمال را بجای یقین در نظر گرفت. این دومی است که ایجاد خطا می‏ کند.
3- سوره انعام آیه 116.
4- سوره اسری آیه 36.
5- این مطلب در یکی از سخنان بیکن هست. و آن جا که یکی از بت های مورد نظرش را بت عرفی می ‏نامد، منظورش همین تقلیدهای کورکورانه است.
6- سوره بقره آیه 170.
7- مسئله تقلید از نیاکان یا بزرگان یا مد زمانه و یا رنگ اجتماع که قرآن بشدت از آن نهی می ‏کند نباید با مسئله تقلید از مجتهد اعلم و اعدل که در فقه مطرح می‏ شود و امری واجب است که مبتنی بر رعایت تخصص و استفاده از دانش تخصصی است اشتباه و خلط شود.
8- سوره نجم آیه.

نويسنده: استاد شهید آیت الله مطهری
تنظیم: آشنایی با قرآن، ج1

 

 

 

اين مقاله تا چه اندازه براي شما مفيد بوده است؟

 12345 
ضعيفعالي
توضیحات شما . (اختياري)

ميانگين آرا :5.0 از 5 امتياز است.


12345
1 : تعداد کل آرا ارسال شده
-1 28291 -1 -1

خبر های قرآنی
مقالات قرآنی
دوره های آموزشی
عملکرد های سالانه دارالقرآن
  
 
ارسال به دوستان


در صورتی که مایلید دوستان شما نیز از این مطلب استفاده کنند , کافیست نام و آدرس ایمیل خود و دوست خود  را وارد نموده تا این مطلب به دوستتان ارسال شود.
 




 
صفحه اصلی | اخبار و رویداد ها | مجموعه مطالب | اردبیل شناسی | صدرا | مسابقات | تماس با ما
Copyright 2009 Tebyan Branch Of Ardebil Province. All rights reserved.
Web Design : WebHouse