مسئولان در بخش های گوناگون، نوآوری، خلاقیت و ابتکار در روشها را وظیفه خود بدانند -رهبر معظم انقلاب   
۱۳۹۵ سه شنبه ۲۸ دي -اِثَّلاثا ١٨ ربيع الثاني ١٤٣٨ - Tuesday january 2017
نقشه وب سایت   تماس با ما  جستجو در وب سایت  ورود به صفحه اصلی
  بازدید ها :  2773   بازدید    تاریخ درج مطلب  22/8/1390    
 
 
مفهوم توسل در قرآن

«یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ وَ جَهِدُوا فى سبِیلِهِ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ» (1)؛ اى کسانى که ایمان آورده اید پرهیزگارى پیشه کنید و وسیله اى براى تقرب به خدا انتخاب نمائید و در راه او جهاد کنید باشد که رستگار شوید.

حقیقت توسل

موضوع مهمى که در این آیه باید مورد بحث قرار گیرد دستورى است که درباره انتخاب وسیله در این آیه به افراد با ایمان داده شده است. وسیله در اصل به معنى تقرب جستن و یا چیزى که باعث تقرب به دیگرى از روى علاقه و رغبت می شود مى باشد. بنابراین وسیله در آیه فوق معنى بسیار وسیعى دارد و هر کار و هر چیزى را که باعث نزدیک شدن به پیشگاه مقدس پروردگار می شود شامل می گردد که مهم ترین آن ها ایمان به خدا و پیامبر اکرم(ص) و جهاد و عبادات هم چون نماز و زکات و روزه و زیارت خانه خدا و هم چنین صله رحم و انفاق در راه خدا اعم از انفاق هاى پنهانى و آشکار و هم چنین هر کار نیک و خیر می باشد. همان طور که على(ع) در نهج البلاغه فرموده است: «بهترین چیزى که به وسیله آن می توان به خدا نزدیک شد ایمان به خدا و پیامبر او و جهاد در راه خدا است که قله کوهسار اسلام است، و هم چنین جمله اخلاص(لا اله الا الله) که همان فطرت توحید است، و بر پا داشتن نماز که آئین اسلام است، و زکوة که فریضه واجبه است، و روزه ماه رمضان که سپرى است در برابر گناه و کیفرهاى الهى، و حج و عمره که فقر و پریشانى را دور می کند و گناهان را می شوید، و صله رحم که ثروت را زیاد و عمر را طولانى مى کند، انفاق هاى پنهانى که جبران گناهان می نماید و انفاق آشکار که مرگ هاى ناگوار و بد را دور می سازد و کارهاى نیک که انسان را از سقوط نجات مى دهد.»(2) و نیز شفاعت پیامبران و امامان و بندگان صالح خدا که طبق صریح قرآن باعث تقرب به پروردگار می گردد، در مفهوم وسیع توسل داخل است، و هم چنین پیروى از پیامبر و امام و گام نهادن در جاى گام آن ها زیرا همه این ها موجب نزدیکى به ساحت قدس پروردگار می باشد حتى سوگند دادن خدا به مقام پیامبران و امامان و صالحان که نشانه علاقه به آن ها و اهمیت دادن به مقام و مکتب آنان می باشد جزء این مفهوم وسیع است. و آن ها که آیه فوق را به بعضى از این مفاهیم اختصاص داده اند در حقیقت هیچ گونه دلیلى بر این تخصیص ندارند، زیرا وسیله در مفهوم لغویش به معنى هر چیزى است که باعث تقرب می گردد. لازم به تذکر است که هرگز منظور این نیست چیزى را از شخص پیامبر یا امام مستقلا تقاضا کنند، بلکه منظور این است با اعمال صالح یا پیروى از پیامبر و امام، یا شفاعت آنان و یا سوگند دادن خداوند به مقام و مکتب آن ها(که خود یکنوع احترام و اهتمام به موقعیت آن ها و یک نوع عبادت است) از خداوند چیزى را بخواهند این معنى نه بوى شرک مى دهد و نه بر خلاف آیات دیگر قرآن است و نه از عموم آیه فوق بیرون مى باشد.

قرآن و توسل

از آیات دیگر قرآن نیز به خوبى استفاده می شود که وسیله قرار دادن مقام انسان صالحى در پیشگاه خدا و طلب چیزى از خداوند به خاطر او، به هیچ وجه ممنوع نیست و منافات با توحید ندارد، در آیه 64 سوره نساء مى خوانیم: «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآؤُوكَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللّهَ تَوَّابًا رَّحِیمًا»؛ اگر آن ها هنگامى که به خویشتن ستم کردند(و مرتکب گناهى شدند) به سراغ تو مى آمدند و از خداوند طلب عفو و بخشش می کردند و تو نیز براى آن ها طلب عفو مى کردى، خدا را توبه پذیر و رحیم مى یافتند. و نیز در آیه 97 سوره یوسف مى خوانیم که: برادران یوسف از پدر تقاضا کردند که در پیشگاه خداوند براى آن ها استغفار کند و یعقوب نیز این تقاضا را پذیرفت. در آیه 114 سوره توبه نیز موضوع استغفار ابراهیم در مورد پدرش آمده که تاثیر دعاى پیامبران را درباره دیگران تأیید می کند و هم چنین در آیات متعدد دیگر قرآن این موضوع منعکس است. روایات توسل به حد تواتر رسیده یعنى به قدرى زیاد است که ما را از بررسى اسناد آن بى نیاز مى سازد، علاوه بر این در میان آن ها روایت صحیح نیز فراوان است با این حال جائى براى خرده گیرى در پاره اى از اسناد آن ها باقى نمى ماند. روایات اسلامى و توسل از روایات متعددى که از طرق شیعه و اهل تسنن در دست داریم، نیز به خوبى استفاده می شود که توسل به آن معنى که در بالا گفتیم هیچ گونه اشکالى ندارد، بلکه کار خوبى محسوب می شود، این روایات بسیار فراوان است و در کتب زیادى نقل شده و ما به عنوان نمونه به چند قسمت از آن ها که در کتب معروف اهل تسنن مى باشد اشاره مى کنیم:

1- در کتاب وفاء الوفاء تألیف دانشمند معروف سنى سمهودى چنین می خوانیم که: مدد گرفتن و شفاعت خواستن در پیشگاه خداوند از پیامبر(ص) و از مقام و شخصیت او، هم پیش از خلقت او مجاز است و هم بعد از تولد و هم بعد از رحلتش، هم در عالم برزخ، و هم در روز رستاخیز، سپس روایت معروف توسل آدم را به پیامبر اسلام(ص) از عمر بن خطاب نقل کرده که: آدم روى اطلاعى که از آفرینش پیامبر اسلام در آینده داشت به پیشگاه خداوند چنین عرض کرد: "یا رب اسئلک بحق محمد لما غفرت لى." ؛ خداوندا به حق محمد(ص) از تو تقاضا می کنم که مرا ببخشى. سپس حدیث دیگرى از جماعتى از راویان حدیث از جمله نسائى و ترمذى دانشمندان معروف اهل تسنن به عنوان شاهد براى جواز توسل به پیامبر در حال حیات نقل می کند که خلاصه اش این است: مرد نابینائى تقاضاى دعا از پیامبر براى شفاى بیماریش کرد، پیغمبر به او دستور داد که چنین دعا کند: "اللهم انى اسئلک و اتوجه الیک بنبیک محمد نبى الرحمة یا محمد انى توجهت بک الى ربى فى حاجتى لتقضى لى اللهم شفعه فى" خداوندا من از تو به خاطر پیامبرت پیامبر رحمت تقاضا می کنم و به تو روى مى آورم اى محمد! بوسیله تو به سوى پروردگارم براى انجام حاجتم متوجه مى شوم خداوندا او را شفیع من ساز. سپس در مورد جواز توسل به پیامبر(ص) بعد از وفات چنین نقل می کند که مرد حاجتمندى در زمان عثمان کنار قبر پیامبر(ص) آمد و نماز خواند و چنین دعا کرد. "اللهم انى اسئلک و اتوجه الیک بنبینا محمد(ص) نبى الرحمة، یا محمد انى اتوجه بک الى ربک ان تقضى حاجتى"؛ خداوندا من از تو تقاضا میکنم و بوسیله پیامبر ما محمد(ص) پیغمبر رحمت به سوى تو متوجه مى شوم، اى محمد من بوسیله تو متوجه پروردگار تو مى شوم تا مشکلم حل شود. بعدا اضافه می کند چیزى نگذشت که مشکل او حل شد.(3)

2- نویسنده کتاب التوصل الى حقیقة التوسل که در موضوع توسل بسیار سختگیر است 26 حدیث از کتب و منابع مختلف نقل کرده که جواز این موضوع در لابلاى آن ها منعکس است، اگر چه نامبرده سعى دارد که در اسناد این احادیث خدشه وارد کند، ولى واضح است که روایات هنگامى که فراوان باشند و به حد تواتر برسند جائى براى خدشه در سند حدیث باقى نمی ماند و روایاتى که در زمینه توسل در منابع اسلامى وارد شده است ما فوق حد تواتر است و از جمله روایاتى که نقل مى کند این است که: ابن حجر مکى در کتاب صواعق از امام شافعى پیشواى معروف اهل تسنن نقل می کند که به اهل بیت پیامبر توسل میجست و چنین می گفت: "آل النبى ذریعتى و هم الیه وسیلتى ارجو بهم اعطى غدا بید الیمین صحیفتى"؛ خاندان پیامبر وسیله منند آن ها در پیشگاه او سبب تقرب من مى باشند امیدوارم به سبب آن ها فرداى قیامت نامه عمل من به دست راست من سپرده شود. حتى از ابن حجر در کتاب الخیرات الحسان نقل می کند که امام شافعى در ایامى که در بغداد بود به زیارت ابو حنیفه می رفت و در حاجاتش به او متوسل مى شد!(4) و نیز در صحیح دارمى از ابى الجوزاء نقل می کند که سالى در مدینه قحطى شدیدى واقع شد، بعضى شکایت به عایشه بردند، او سفارش ‍ کرد که بر فراز قبر پیامبر روزنه اى در سقف ایجاد کنند تا به برکت قبر پیامبر از طرف خدا باران نازل شود، چنین کردند و باران فراوانى آمد! در تفسیر آلوسى قسمت هاى زیادى از احادیث فوق را نقل کرده و پس از تجزیه و تحلیل طولانى و حتى سختگیرى درباره احادیث فوق در پایان ناگزیر به اعتراف شده و چنین مى گوید: بعد از تمام این گفتگوها من مانعى در توسل به پیشگاه خداوند به مقام پیامبر(ص) نمى بینم چه در حال حیات پیامبر و چه پس از رحلت او، و بعد از بحث نسبتا مشروحى در این زمینه، اضافه می کند توسل جستن به مقام غیر پیامبر در پیشگاه خدا نیز مانعى ندارد به شرط این که او حقیقتا در پیشگاه خدا مقامى داشته باشد.(5) و اما در منابع شیعه موضوع به قدرى روشن است که نیاز به نقل حدیث ندارد. هرگز منظور این نیست چیزى را از شخص پیامبر یا امام مستقلا تقاضا کنند، بلکه منظور این است با اعمال صالح یا پیروى از پیامبر و امام، یا شفاعت آنان و یا سوگند دادن خداوند به مقام و مکتب آن ها(که خود یکنوع احترام و اهتمام به موقعیت آنها و یک نوع عبادت است) از خداوند چیزى را بخواهند. یاد آوری چند نکته:

1- همان طور که گفتیم منظور از توسل این نیست که کسى حاجت را از پیامبر یا امامان بخواهد بلکه منظور این است که به مقام او در پیشگاه خدا متوسل شود، و این در حقیقت توجه به خدا است، زیرا احترام پیامبر نیز به خاطر این است که فرستاده او بوده و در راه او گام بر داشته و ما تعجب می کنیم از کسانى که این گونه توسل را یک نوع شرک مى پندارند در حالى که شرک این است که براى خدا شریکى در صفات و اعمال او قائل شوند و این گونه توسل به هیچ وجه شباهتى با شرک ندارد.

2- بعضى اصرار دارند که میان حیات و وفات پیامبر و امامان فرق بگذارند، در حالى که گذشته از روایات فوق که بسیارى از آن ها مربوط به بعد از وفات است، از نظر یک مسلمان، پیامبران و صلحاء بعد از مرگ حیات برزخى دارند، حیاتى وسیع تر از عالم دنیا همان طور که قرآن درباره شهداء به آن تصریح کرده است و می گوید آن ها را مردگان فرض ‍ نکنید آن ها زندگانند.

3- بعضى نیز اصرار دارند که میان تقاضاى دعاء از پیامبر، و بیان سوگند دادن خدا به مقام او، فرق بگذارند، تقاضاى دعا را مجاز و غیر آن را ممنوع بشمارند در حالى که هیچ گونه فرق منطقى میان این دو دیده نمى شود.

4- بعضى از نویسندگان و دانشمندان اهل تسنن مخصوصا وهابی ها با لجاجت خاصى کوشش دارند تمام احادیثى که در زمینه توسل وارد شده است تضعیف کنند و یا با اشکالات واهى و بى اساس آن ها را به دست فراموشى بسپارند، آن ها در این زمینه چنان بحث مى کنند که هر ناظر بی طرفى احساس می کند که قبلا عقیده اى براى خود انتخاب کرده، سپس مى خواهند عقیده خود را به روایات اسلامى تحمیل کنند، و هر چه مخالف آن بود به نوعى از سر راه خود کنار بزنند، در حالى که یک محقق هرگز نمى تواند چنین بحث هاى غیر منطقى و تعصب آمیزى را بپذیرد.

5- همان طور که گفتیم روایات توسل به حد تواتر رسیده یعنى به قدرى زیاد است که ما را از بررسى اسناد آن بى نیاز مى سازد، علاوه بر این در میان آن ها روایت صحیح نیز فراوان است با این حال جائى براى خرده گیرى در پاره اى از اسناد آن ها باقى نمى ماند.

6- از آن چه گفتیم روشن می شود که روایاتى که در ذیل این آیه وارد شده و می گوید: پیغمبر به مردم می فرمود: از خداوند براى من وسیله بخواهید و یا آن چه در کافى از على(ع) نقل شده که وسیله بالاترین مقامى است که در بهشت قرار دارد، با آن چه در تفسیر آیه گفتیم هیچ گونه منافاتى ندارد زیرا همان طور که مکرر اشاره کردیم وسیله هر گونه تقرب به پروردگار را شامل می شود و تقرب پیامبر به خدا و بالاترین درجه هاى که در بهشت وجود دارد یکى از مصداق هاى آن است.

پی نوشت ها:
1- سوره مائده آیه 35.
2- نهج البلاغه خطبه 110.
3- وفاء الوفاء جلد 3 ص 1371 - در کتاب«التوصل الی حقیقة التوسل» صفحه 215 حدیث فوق را از«دلائل النبوة» بیهقی نیز نقل نموده است.
4- التوصل ص 329.
5- روح المعانی جلد 4-6 ص 114-115.

منبع: تفسیر نمونه

 

 

 

اين مقاله تا چه اندازه براي شما مفيد بوده است؟

 12345 
ضعيفعالي
توضیحات شما . (اختياري)

ميانگين آرا :0.0 از 5 امتياز است.


12345
0 : تعداد کل آرا ارسال شده
-1 28290 -1 -1

خبر های قرآنی
مقالات قرآنی
دوره های آموزشی
عملکرد های سالانه دارالقرآن
  
 
ارسال به دوستان


در صورتی که مایلید دوستان شما نیز از این مطلب استفاده کنند , کافیست نام و آدرس ایمیل خود و دوست خود  را وارد نموده تا این مطلب به دوستتان ارسال شود.
 




 
صفحه اصلی | اخبار و رویداد ها | مجموعه مطالب | اردبیل شناسی | صدرا | مسابقات | تماس با ما
Copyright 2009 Tebyan Branch Of Ardebil Province. All rights reserved.
Web Design : WebHouse